Nitel-Nicel Anlamlı Sözcükler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 1. Temel Kavramsal Çerçeve

   Sözcüklerin varlıkları, durumları ve eylemleri karşılama biçimleri anlambilimsel açıdan çeşitli kategorilere ayrılır. Bir sözcüğün nicel ya da nitel değer taşıması, karşıladığı kavramın nesnel ölçüm araçlarıyla tespit edilip edilememesine dayanır.

   Nicel Anlam (Sayılabilirlik ve Ölçülebilirlik)

   Varlıkların, kavramların ya da durumların sayılabilen, ölçülebilen, tartılabilen, azalıp çoğalabilen özelliklerini bildiren sözcükler nicel anlamlıdır. Nicel sözcükler genellikle mesafe, ağırlık, hacim, sıcaklık, yükseklik veya sayısal büyüklük gibi fiziksel ve nesnel parametreleri ifade eder.

   • "Binanın yüksek katlarından biri kiralandı." (Yükseklik metre cinsinden ölçülebilir; niceldir.)
   • "Kış hazırlığı için ağır çuvalları depoya taşıdık." (Ağırlık tartılabilir; niceldir.)
   • "Bu köy ile ilçe merkezi arasında uzun bir yol var." (Mesafe ölçülebilir; niceldir.)

   Nitel Anlam (Özellik ve Değer Bildirme)

   Varlıkların nasıl olduğunu, biçimini, rengini, durumunu, karakterini veya içsel özelliklerini belirten; doğrudan sayılamayan ve standart araçlarla ölçülemeyen sözcükler nitel anlamlıdır. Bu sözcükler çoğunlukla öznel değerlendirmelere, nitelik bildiren sıfatlara veya durumsal zarflara dayanır.

   • "Toplantıda son derece ağır bir tavır sergiledi." (Ciddiyet ya da vakar ölçülemez; niteldir.)
   • "Sanatçının yüksek idealleri toplumda yankı buldu." (Soyut büyüklük, değer; niteldir.)
   • "Bize güzel düşüncelerle yaklaştı." (Nitelik, durum; niteldir.)

   2. Anlamsal Kaymalar ve Bağlamın Belirleyiciliği

   Türkçede bir sözcük sözlük düzeyinde tek başına mutlak olarak nitel veya nicel kabul edilemez. Bir sözcüğün nitel mi yoksa nicel mi olduğu, içinde yer aldığı cümlenin bağlamına bağlıdır. Çoğu zaman somut ve nicel olan bir sözcük, soyutlaşarak veya mecazlaşarak nitel bir anlama evrilir.

   Nicelikten Niteliğe Geçiş (Nitelikleşme)

   Fiziksel boyut, miktar veya ölçü bildiren bir sözcüğün soyut bir nitelik, erdem ya da karakter özelliği anlatacak biçimde kullanılması durumudur.

   • Geniş:
     "Salon için geniş bir masa seçtik." (Nicel - metrekare/boyut)
     "O, olayları daima geniş bir hoşgörüyle karşılar." (Nitel - kavrayış, tutum)
   • Dar:
     "Koridor oldukça dar olduğu için yürümekte zorlandık." (Nicel - en/ölçü)
     "Meseleye böylesine dar bir açıdan bakmamalısın." (Nitel - sığ, yetersiz kavrayış)
   • Hafif:
     "Koli beklediğimden daha hafif çıktı." (Nicel - kütlece az)
     "Sınav öncesi bu kadar hafif davranması doğru değil." (Nitel - ciddiyetsiz tavır)

   Nitelikten Niceliğe Geçiş

   Esasen bir nitelik, durum veya duygu bildiren sözcüklerin miktar, frekans ya da hacim bildirecek biçimde derecelendirme zarfı veya miktar belirteci olarak kullanılmasıdır.

   • Kötü:
     "Bugün kendimi çok kötü hissediyorum." (Nitel - durum)
     "Bu ay faturaya kötü para ödedik." (Nicel - miktar, çok anlamında)
   • Deli:
     "Düşüncelerinde her zaman deli bir yan vardı." (Nitel - taşkın karakter)
     "Bu tarladan deli para kazandılar." (Nicel - sayısal çokluk)

   3. Anlamsal Analiz ve Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

   Üst düzey anlambilim incelemelerinde ve sınavlarda adayların sıklıkla yanılgıya düştüğü noktalar, somut-soyut ilişkisi ile nicel-nitel ilişkisinin birbirine karıştırılmasıdır.

   1. Nicel = Somut / Nitel = Soyut Eşitliği Yanılgısı

   Her nicel anlamlı sözcük fiziksel bir temele dayandığı için somuttur; ancak her somut sözcük nicel değildir. Bir nesnenin rengi, biçimi ve deseni somut beş duyuyla algılanabilmesine rağmen sayılamaz ve tartılamaz; dolayısıyla niteldir.

   • "Masanın üzerindeki mavi örtü kirlenmiş." (Mavi sözcüğü somuttur fakat ölçülebilir bir miktar değil, nesnenin durumunu/rengini bildirdiği için niteldir.)
   • "Salona üçgen bir sehpa koymuşlar." (Geometrik form somuttur ancak ölçülebilir bir hacim değil, biçim niteliğidir; niteldir.)

   2. Niteleme Sıfatı - Nicelik İlişkisi

   Gramer kategorisi olarak bir sözcüğün 'niteleme sıfatı' olması, onun anlambilimsel açıdan mutlaka nitel anlam taşıdığı anlamına gelmez. Varlıkların fiziksel boyutlarını belirten sözcükler sıfat türünde niteleme görevi üstlenseler dahi anlambilim bakımından niceldir.

   • "Büyük bir çanta aldı." (Biçimce niteleme sıfatıdır, anlambilimce niceldir.)
   • "Büyük bir düşünürdü." (Biçimce niteleme sıfatıdır, anlambilimce niteldir.)

   3. Derecelendirilebilirlik Ölçütü

   Bir sözcüğün önüne "ne kadar?" sorusu getirildiğinde sayısal ya da fiziksel bir birimle (metre, kilo, litre, adet) yanıt verilebiliyorsa sözcük nicel; "nasıl?" sorusuna durum ya da vasıf bildirerek karşılık veriyorsa niteldir.

   4. Örnek Metin Çözümlemeleri

   Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış sözcüklerin bağlamsal anlam türleri gerekçeleriyle incelenmiştir:

   1. "Yazarın derin bilgisi, eserin her satırında kendini hissettiriyor."
      İnceleme: Derinlik normalde fiziksel bir mesafedir (nicel). Ancak burada bilginin kapsamı ve niteliği kastedilmiş, soyutlaşmıştır. Dolayısıyla sözcük nitel anlamlıdır.
   2. "Kuyunun derin suyuna ulaşmak için uzun bir ip sarkıttılar."
      İnceleme: Buradaki derinlik ölçülebilir bir dikey mesafedir. Dolayısıyla sözcük nicel anlamlıdır.
   3. "Proje için yüksek bir bütçe ayrıldığı açıklandı."
      İnceleme: Bütçenin yüksekliği parasal/sayısal miktar bildirir ve ölçülebilir. Dolayısıyla sözcük nicel anlamlıdır.
   4. "Dostlarına karşı daima sıcak duygular beslerdi."
      İnceleme: Sıcaklık termometreyle ölçülen fiziksel bir durum değildir; sevgi dolu, samimi tutumu ifade eder. Dolayısıyla sözcük nitel anlamlıdır.
   5. "Odanın soğuk havası pencereler açılınca dağıldı."
      İnceleme: Havanın ısısı termometreyle ölçülebilir fiziksel bir değerdir. Dolayısıyla sözcük nicel anlamlıdır.