Kökte Ünlü Değişimi Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Kökün Korunumu İlkesi ve İstisnası

   Türkçede eklenme sırasında sözcük köklerinin ses yapısının korunması genel bir kuraldır. Türkçenin sondan eklemeli yapısı gereği çekim veya yapım ekleri köke gelirken kök genellikle değişikliğe uğramaz.

   Ancak bu kuralın Türkçede yalnızca iki sözcükte görülen istisnası vardır. Birinci ve ikinci tekil kişi zamirleri olan ben ve sen sözcükleri yönelme durumu eki (-e / -a) aldıklarında kökteki ince ünlü olan e sesi, kalınlaşarak a sesine dönüşür. Bu ses olayına kökte ünlü değişimi (ünlü kalınlaşması) adı verilir.

   Değişimin Gerçekleştiği Durumlar

   Kökte ünlü değişimi yalnızca şu iki sözcükte gerçekleşir:

   • ben + -e → bana (Kök durumundaki ince e sesi kalınlaşarak a olmuştur.)
   • sen + -e → sana (Kök durumundaki ince e sesi kalınlaşarak a olmuştur.)

   Tarihî Türk dili metinlerinden günümüz Türkiye Türkçesine miras kalan bu durum, yönelme hâlindeki dudak-damak uyumu etkileşiminin bir sonucudur.

   Diğer Ses Olaylarıyla Karıştırmama

   Kökte ünlü değişimi incelenirken şu noktalara dikkat edilmelidir:

   • Sınırlı Varlık: Türkçede kökte ünlü değişimi yalnızca bana ve sana sözcüklerinde aranmalıdır. Başka hiçbir sözcükte bu ses olayı görülmez.
   • Ünlü Daralması ile Farkı: De- ve ye- fiillerinde görülen ses değişimi (diye, yiyor) kökte gerçekleşse de bu olay bir kalınlaşma değil, ünlü daralmasıdır.
   • Ünlü Değişimi ile Ünlü Düşmesi: Beyin → beyni veya oğul → oğlu gibi sözcüklerdeki olay ünlü değişimi değil, ünlü düşmesidir.