İsim Tamlamaları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. İsim Tamlaması Nedir?

   En az iki ismin, aralarında aitlik, sahiplik veya ilgi ilişkisi kurarak oluşturduğu sözcük öbeğine isim tamlaması (ad takımı) denir. İsim tamlamaları iki temel unsurdan meydana gelir:

   • Tamlayan (Birinci Unsur): Tamlamada asıl varlığı niteleyen, belirten veya sahiplik bildiren ögedir. Genellikle ilgi (tamlayan) eklerini (-ın / -in / -un / -ün; su ve zamirlerde -nın / -nin / -nun / -nün / -im) alır.
   • Tamlanan (İkinci Unsur): Tamlamanın ana ögesidir; tamlayanın bağlandığı nesneyi veya kavramı gösterir. İyelik (tamlanan) eklerini (-ı / -i / -u / -ü; ünlüyle bitenlerde -sı / -si / -su / -sü) alır.

   Örnek: kitabın kapağı ifadesinde kitabın sözcüğü tamlayan, kapağı sözcüğü ise tamlanandır.

   1. Belirtili İsim Tamlaması

   Hem tamlayanın ilgi eki (-ın / -in) hem de tamlananın iyelik eki (-ı / -i) aldığı tamlamalardır. Bu tamlamalarda aitlik ilişkisi kesindir ve belirli bir varlığa yöneliktir.

   • Rüzgârın sesi
   • Yazarın son romanı
   • Bizim evimiz (Zamirlerle kurulan tamlamalarda ilgi eki -im olabilir.)

   2. Belirtisiz İsim Tamlaması

   Tamlayanın ek almadığı, yalnızca tamlananın iyelik eki (-ı / -i / -sı / -si) aldığı tamlamalardır. Bu yapıda nesne veya kavram genel bir türe ya da işleve işaret eder.

   • Türkçe dersi
   • Masa örtüsü
   • Yol haritası

   Zincirleme İsim Tamlamasının Yapısı

   En az üç ismin, iç içe geçmiş birden fazla isim tamlaması oluşturacak biçimde bir araya gelmesiyle kurulan öbeklerdir. Zincirleme isim tamlamasında ögelerden biri ya da her ikisi de kendi içinde bir isim tamlaması barındırır.

   • [Sokak lambası]nın ışığı: Burada tamlayan bir belirtisiz isim tamlamasıdır (sokak lambası), tamlanan ise ışığı sözcüğüdür.
   • Şairin [şiir kitapları]: Burada tamlayan tekil bir isim (şairin), tamlanan ise belirtisiz isim tamlamasıdır (şiir kitapları).
   • [Edebiyat dünyası]nın [eleştiri çıkmazı]: Hem tamlayan hem de tamlanan kendi içinde bağımsız birer belirtisiz isim tamlamasıdır.

   Not: Araya sıfat giren belirtili tamlamalar zincirleme isim tamlaması sayılmaz. Örneğin denizin mavi suları öbeğinde mavi bir sıfattır; yapı zincirleme değil, arasına sıfat girmiş belirtili isim tamlamasıdır.

   İsim Tamlamalarında Karşılaşılan Özel Durumlar

   İsim tamlamaları metin içinde çeşitli biçimsel ve anlamsal değişikliklere uğrayabilir:

   • Araya Sözcük Girmesi: Belirtili tamlamalarda tamlayan ile tamlanan arasına sıfat veya zarf girebilir. Belirtisiz tamlamalarda ise tamlayan ile tamlanan arasına sözcük giremez; başa gelen sıfat tamlamanın tamamını niteler (Eski belediye başkanı).
   • Tamlayan ile Tamlananın Yer Değiştirmesi: Özellikle devrik cümlelerde veya şiir dilinde tamlanan başa, tamlayan sona geçebilir: "Sesi geliyordu uzaktan denizin." (Denizin sesi).
   • Tamlayanın veya Tamlananın Düşmesi: Günlük kullanımda bağlamdan anlaşılan ögeler düşebilir: (Benim) evim (tamlayanı düşmüş), "Bu masa ahşap, şu ise öğretmenin (masası)." (tamlananı düşmüş).
   • Ayrılma Durumu Ekinin (-den) Tamlayan Eki Görevi Üstlenmesi: Bütünden parça seçme anlamı taşıyan durumlarda -den eki -ın ekinin yerine kullanılabilir: "Öğrencilerden biri" (Öğrencilerin biri).
   • Ortak Tamlayan / Tamlanan Kullanımı: Birden fazla tamlayan tek bir tamlanana bağlanabileceği gibi (Evin ve bahçenin kapısı), bir tamlayan birden çok tamlanana da bağlanabilir (Yazarın dili ve üslubu).