İsim (Ad) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. İsim (Ad) Nedir?

   Canlı ve cansız varlıkları, duygu ve düşünceleri, durumları ya da kavramları karşılayan sözcüklere isim (ad) denir. İsimler, eylem bildirmeyen ve mastar eki (-mak / -mek) alamayan temel sözcük türlerindendir.

   1. Varlıklara Verilişlerine Göre İsimler

   • Özel İsim: Evrende tek olan, benzeri bulunmayan varlıkları karşılayan isimlerdir. Kişi adları ve soyadları, kurum ve kuruluş adları, coğrafi yer adları, dil ve din adları bu gruba girer. Özel isimler daima büyük harfle başlar.
     Örnek: Mustafa Kemal Atatürk, Türk Dil Kurumu, Van Gölü, Türkçe.
   • Cins (Tür) İsim: Aynı türden olan varlıkların ve kavramların ortak adıdır.
     Örnek: ağaç, kitap, ırmak, sevgi, şehir.

   2. Varlıkların Maddelerine (Oluşlarına) Göre İsimler

   • Somut İsim: Beş duyu organımızdan en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkları karşılayan sözcüklerdir.
     Örnek: rüzgâr, koku, ses, ışık, taş.
   • Soyut İsim: Duyu organlarımızla algılanamayan; zihin, inanç veya his yoluyla kavranabilen durum ve kavramları belirten isimlerdir.
     Örnek: merhamet, akıl, umut, rüya, korku.

   Varlıkların Sayılarına Göre İsimler

   İsimler, nicelik bildirme durumlarına göre üç grupta incelenir:

   • Tekil İsim: Çokluk eki (-lar / -ler) almamış ve biçimsel olarak tek bir varlığı karşılayan isimlerdir.
     Örnek: masa, öğrenci, kuş.
   • Çoğul İsim: Çokluk eki (-lar / -ler) alarak birden fazla varlığı karşılayan isimlerdir.
     Örnek: masalar, öğrenciler, kuşlar.
   • Topluluk İsmi: Biçimce tekil olduğu (yani çokluk eki almadığı) hâlde anlamca bir grubu, topluluğu karşılayan isimlerdir.
     Örnek: ordu, meclis, sürü, aile, orman.

   İsim Çekim Ekleri

   İsimlerin cümle içinde diğer sözcüklerle anlam ve görev ilişkisi kurmasını sağlayan başlıca ekler şunlardır:

   1. Çokluk Eki: -lar / -ler eki sadece çoğul anlamı katmaz; abartma, yaklaşıklık veya aile anlamları da türetebilir (Ahmetler, ateşler içinde).
   2. Hâl (Durum) Ekleri:
      • Yalın Hâl: Durum eki almamış isimlerdir.
      • Belirtme Hâli (-i): kitab-ı
      • Yönelme Hâli (-e): okul-a
      • Bulunma Hâli (-de): ev-de
      • Ayrılma Hâli (-den): şehir-den
   3. İyelik (Aitlik) Ekleri: İsmin kime veya neye ait olduğunu gösterir: ev-im, ev-in, ev-i, ev-imiz, ev-iniz, ev-leri.
   4. İlgi (Tamlayan) Eki: -(n)ın / -(n)in ekidir: kapı-nın kolu.

   İsim Tamlamaları

   En az iki ismin aitlik veya tamlama ilgisiyle bir araya gelerek oluşturduğu söz öbeklerine isim tamlaması denir. Tamlamada birinci ögeye tamlayan, ikinci ögeye tamlanan adı verilir.

   1. Belirtili İsim Tamlaması

   Hem tamlayanın ilgi ekini (-ın / -in) hem de tamlananın iyelik ekini (-ı / -i / -sı / -si) aldığı tamlamalardır. Bu tamlamalarda belirgin bir aitlik ilişkisi vardır.

   • Örnek: kitabın sayfası (kitap-ın sayfa-sı)
   • Örnek: günün yorgunluğu

   2. Belirtisiz İsim Tamlaması

   Tamlayanın ek almadığı, sadece tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır.

   • Örnek: Türk dili
   • Örnek: sokak lambası
   • Örnek: ders programı

   3. Zincirleme İsim Tamlaması

   En az üç ismin tamlayan ve tamlanan ilişkisiyle birbirine bağlanmasıyla oluşan iç içe geçmiş tamlamalardır.

   • Örnek: Türk edebiyatının dönemleri
   • Örnek: okul bahçesinin kapısı

   Önemli Not: Tamlayan ile tamlanan arasına sıfatlar veya başka sözcükler girebilir (yolun bozuk zemini) ya da tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir (Sesi çıkmıyordu rüzgârın).