İş (Kılış) Fiilleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. İş (Kılış) Fiili Nedir?

   Fiiller, anlam özelliklerine ve anlattıkları hareketin niteliğine göre iş (kılış), durum ve oluş fiilleri olmak üzere üç temel gruba ayrılır.

   İş (kılış) fiilleri, öznenin kendi iradesi ve isteğiyle gerçekleştirdiği, bir nesneyi doğrudan etkilediği eylemlerdir. Bu eylemlerde özne bir iş yapar ve bu işten doğrudan etkilenen bir varlık (nesne) bulunur.

   • Örnek: "Öğrenci kitabı dikkatle okudu." (Okuma eylemini yapan özne vardır ve bu eylemden etkilenen nesne "kitap"tır.)
   • Örnek: "Usta kapıyı erkenden boyadı." (Boyama eylemi doğrudan "kapı" üzerinde gerçekleşmiştir.)

   Nesne-Yüklem İlişkisi ile Tespit

   Bir fiilin iş fiili olup olmadığını anlamanın en pratik yolu, fiile "Neyi?" veya "Kimi?" sorularını yöneltmektir. Bu sorulara anlamlı bir cevap alınabiliyorsa fiil, iş bildirmektedir.

   Ayrıca fiilin hemen başına "onu" sözcüğü getirildiğinde mantıklı bir bütünlük oluşuyorsa o fiil kılış fiilidir:

   • yazmak: (Onu) yazmak → Anlamlı (İş fiili)
   • kırmak: (Onu) kırmak → Anlamlı (İş fiili)
   • anlatmak: (Onu) anlatmak → Anlamlı (İş fiili)
   • dinlemek: (Onu) dinlemek → Anlamlı (İş fiili)

   Sık Yapılan Bir Kavram Yanılgısı

   Bir fiilin iş fiili sayılması için cümlede mutlaka yazılı bir nesnenin yer alması zorunlu değildir. Fiilin potansiyel olarak nesne alabilme yeteneğinin bulunması yeterlidir.

   Aşağıdaki örneği inceleyelim:

   "Durakta yaklaşık yarım saat bekledim."

   Bu cümlede "Neyi bekledim?" sorusunun cevabı açıkça yazılmamıştır. Ancak "beklemek" fiilinin başına "onu" sözcüğü getirildiğinde "Onu bekledim." ifadesi dil bilgisi ve anlam açısından tamamen geçerlidir. Dolayısıyla "beklemek" fiili cümlede nesne bulunmasa dahi iş fiilidir.

   Anlam Türlerini Birbirinden Ayırma

   İş fiillerini diğer iki anlam grubuyla karıştırmamak için şu temel ölçütler göz önünde bulundurulmalıdır:

   • İş Fiili: İrade vardır, nesne alır. Başına "onu" gelir. (çözmek, taşımak, açmak)
   • Durum Fiili: İrade vardır ancak nesne almaz; öznenin içinde bulunduğu durumu belirtir. Başına "onu" gelmez. (uyumak, gülmek, oturmak, yürümek)
   • Oluş Fiili: İrade dışıdır; zaman içinde kendiliğinden gerçekleşen fiziksel ya da biyolojik bir değişimi anlatır. Nesne almaz. (sararmak, paslanmak, uzamak, bayatlamak)