Gereksiz Ek ve Sözcük Kullanımı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Anlatımda Duruluk İlkesi

   İyi ve nitelikli bir cümlede gereksiz hiçbir öge bulunmamalıdır. Cümlede gereksiz sözcük ya da eklerin bulunmaması kuralına duruluk ilkesi denir. Bir sözcük cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamında daralma, bozulma ya da değişme olmuyorsa o sözcük gereksizdir.

   Gereksiz Sözcük Kullanımının Türleri

   • Eş veya Yakın Anlamlı Sözcüklerin Birlikte Kullanılması: Aynı anlama gelen sözcüklerin aynı cümlede art arda veya birlikte yer alması duruluk ilkesine aykırıdır.
     Örnek: "Olayı henüz daha kimseye anlatmadı." cümlesinde henüz ve daha sözcükleri aynı işlevdedir. Biri cümleden çıkarılmalıdır.
   • Anlamı Başka Bir Sözcükte Bulunan Sözcüğün Kullanılması: Bir sözcüğün anlamı, cümledeki bir başka sözcüğün veya ekin anlam kapsamı içinde zaten yer alıyorsa fazlalık oluşturur.
     Örnek: "Kulağıma alçak sesle fısıldadı." cümlesinde fısıldamak eylemi zaten alçak sesle yapılır. Bu nedenle alçak sesle ifadesi gereksizdir.

   Gereksiz Ek Kullanımı

   Türkçede sözcüklerin yüklendiği anlamlar eklerle ya da edat/bağlaç gibi bağımsız sözcüklerle karşılanabilir. Cümlede aynı işlevi gören bir ek varken edat kullanılması veya aynı anlamı taşıyan birden fazla ekin üst üste yığılması anlatım bozukluğuna yol açar.

   Sık Karşılaşılan Ek Yanlışlıkları

   • Ayrılma Durumu Eki (-den / -dan) ile "Dolayı / Ötürü" Edatının Birlikte Kullanımı:
     Örnek: "Yağmur yağdığından dolayı tören ertelendi."
     Düzeltme: Cümlede ya -den eki ("Yağmur yağdığından tören ertelendi.") ya da için / dolayı edatı ("Yağmur yağdığı için tören ertelendi.") tercih edilmelidir. İkisinin bir arada bulunması gereksiz ek kullanımına örnektir.
   • İyelik Ekinin Gereksiz Kullanılması:
     Örnek: "Kendi düşüncesini herkesle paylaşmaz." yerine tamlanan eki yerine fazladan iyelik yüklenmesi anlatımı hantallaştırabilir.
   • Gereksiz Yapım Eki Kullanımı (-lik / -sel):
     Örnek: "Bunu yapabilirlik gücümüz var." cümlesinde yeterlik fiili varken -lik yapım eki gereksizdir. Cümle, "Bunu yapabiliriz." biçiminde kurulmalıdır.
   • Çokluk Ekinin (-ler / -lar) Gereksiz Kullanımı:
     Belgisiz sıfatlarla veya sayı sıfatlarıyla belirtilen adların çoğul eki alması kural dışıdır.
     Örnek: "Birçok öğrenciler derse geç kaldı." yerine "Birçok öğrenci derse geç kaldı." denmelidir.

   Cümleleri Durulaştırma Yöntemleri

   Bir anlatım bozukluğu sorusunda duruluk ilkesini denetlerken şu adımlar izlenmelidir:

   1. Cümledeki sözcüklerin anlamlarını tek tek irdeleyin.
   2. Şüphelendiğiniz sözcüğü veya eki cümleden çıkararak cümleyi yeniden okuyun.
   3. Anlamda herhangi bir eksilme veya bozulma yaşanmıyorsa gereksiz kullanım tespit edilmiş olur.

   Örnek İncelemeleri

   • Hatalı: "İki ülke arasındaki mevcut olan sorunlar giderildi."
     Açıklama: "Arasındaki" sözcüğündeki -ki eki zaten var olma durumunu ifade eder. "Mevcut olan" söz öbeği gereksizdir.
     Doğru: "İki ülke arasındaki sorunlar giderildi."
   • Hatalı: "Bu konuda herkesin kendi şahsi fikrini belirtmesi gerekir."
     Açıklama: "Kendi" sözcüğü ile "şahsi" sözcüğü aynı anlamsal gönderime sahiptir.
     Doğru: "Bu konuda herkesin şahsi fikrini belirtmesi gerekir." veya "Bu konuda herkesin kendi fikrini belirtmesi gerekir."