Fiillerde Kip Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Fiillerde Kip Nedir?

   Fiillerin bildirdikleri iş, oluş, kılış veya durumun zamana bağlı olarak nasıl gerçekleştiğini ya da konuşanın niyetine, isteğine göre nasıl tasarlandığını gösteren biçim özelliklerine kip denir.

   Türkçede kipler anlamsal ve yapısal işlevlerine göre iki temel gruba ayrılır:

   • Haber (Bildirme) Kipleri: Eylemin gerçekleştiği, gerçekleşeceği veya her zaman gerçekleştiği zamanı kesin olarak bildiren kiplerdir.
   • Dilek (Tasarlama) Kipleri: Eyleme doğrudan zaman anlamı katmayan; istek, gereklilik, emir veya şart gibi zihinsel tasarıları bildiren kiplerdir.

   Zaman Bildiren Kipler

   Haber kipleri, fiilin kök veya gövdesine gelerek eylemin konuşma anına göre ne zaman gerçekleştiğini bildirir.

   • Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı / -di / -du / -dü / -tı / -ti / -tu / -tü): Konuşanın bizzat tanık olduğu veya kesin olarak bildiği geçmiş eylemleri aktarır. (Örnek: Dün akşam tüm raporları bitirdi.)
   • Öğrenilen (Duyulan) Geçmiş Zaman (-mış / -miş / -muş / -müş): Başkasından duyulma veya sonradan fark edilme anlamı taşır. (Örnek: Yıllar önce bu kasabadan taşınmışlar.)
   • Şimdiki Zaman (-yor / -makta / -mekte): Eylemin söylenme anı ile yapılma anının eş zamanlı olduğunu gösterir. (Örnek: Konuyu dikkatle inceliyor.)
   • Gelecek Zaman (-acak / -ecek): Eylemin konuşma anından sonraki bir zaman diliminde gerçekleşeceğini bildirir. (Örnek: Yarın heyetle resmi bir görüşme yapacak.)
   • Geniş Zaman (-r / -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür): Eylemin geçmişte, şimdiki zamanda ve gelecekte her zaman tekrarlandığını anlatır; olumsuzu çoğunlukla -maz / -mez ekleriyle kurulur. (Örnek: Her sabah düzenli yürüyüş yapar.)

   Tasarı, Niyet ve İstek Bildiren Kipler

   Dilek kipleri belirli bir zaman bildirmeyen, eylemin yapılmasını bir koşula, gerekliliğe ya da arzuya bağlayan kiplerdir.

   • Gereklilik Kipi (-malı / -meli): Eylemin yapılmasının zorunlu ya da gerekli olduğunu, bazen de ihtimal dahilinde bulunduğunu bildirir. (Örnek: Bu kurallara herkes uymalı.)
   • Şart (Koşul) Kipi (-sa / -se): Bir eylemin gerçekleşmesini başka bir eylemin varlığına bağlar ya da doğrudan dilek bildirir. (Örnek: Düzenli çalışsan hedeflerine ulaşırsın.)
   • İstek Kipi (-a / -e): Konuşanın eyleme yönelik niyet ve arzusunu belirtir. (Örnek: Bu akşam hep birlikte yemek yiyelim.)
   • Emir Kipi: Özel bir kip eki bulunmaz; doğrudan kişi ekleriyle çekimlenir. Birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarda çekimi yoktur. (Örnek: Lütfen yerlerinize oturunuz.)

   Kip Kayması Nasıl Belirlenir?

   Bir fiil çekiminde kullanılan kip ekinin, kendi temel anlamı dışında başka bir kipin veya zamanın yerine kullanılması durumuna anlam (zaman) kayması denir. Bu durum bir anlatım bozukluğu değil, Türkçenin zengin anlatım olanaklarından biridir.

   Anlam kaymasının belirlenmesinde bağlam ve cümledeki zaman zarfları belirleyicidir:

   • Şimdiki zamanın gelecek zaman yerine kullanımı: "Haftaya Ankara'ya gidiyorum." (Kullanılan ek: -yor; Kastedilen anlam: -acak / gideceğim)
   • Geniş zamanın geçmiş zaman yerine kullanımı: "Atatürk, 1919'da Samsun'a çıkar." (Kullanılan ek: -ar; Kastedilen anlam: -dı / çıktı)
   • Emir kipinin istek yerine kullanımı: "Allah yardımcınız olsun." (Biçimce: Emir; Anlamca: İstek/Dilek)