Fiillerde Çatı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Fiilde Çatı Nedir?

   Fiillerin özne ve nesneyle kurdukları anlamsal ve biçimsel ilişkilere çatı denir. Fiilde çatı özellikleri iki temel boyutta incelenir: öznesine göre ve nesnesine göre fiiller.

   Önemli Kural: İsim Cümlelerinde Çatı Aranmaz

   Çatı özelliği yalnızca yüklemi çekimli fiil olan cümlelerde aranır. Yüklemi ek-fiil almış bir isim, sıfat tamlaması veya isim-fiil grubu olan cümlelerde çatı özelliği aranmaz.

   • "Kitap masanın üzerindeydi." (Yüklem isim soylu olduğu için çatı özelliği aranmaz.)
   • "Kitabı masaya bıraktı." (Yüklem fiil olduğu için çatı özelliği incelenir.)

   Öznesine Göre Fiiller

   Fiilin bildirdiği işin özne tarafından doğrudan yapılıp yapılmadığını veya birden fazla özneyle birlikte yürütülüp yürütülmediğini gösterir.

   • Etken Fiil: Eylemi yapan özne bellidir (gerçek veya gizli özne). Çatı eki almaz.
     Örnek: Yazar, yeni romanını iki yılda tamamladı.
   • Edilgen Fiil: İşi yapan özne belli değildir. Fiil kök ya da gövdesine -l- veya -n- eki getirilir. Cümledeki özne işi yapan değil, işten etkilenen sözde öznedir.
     Örnek: Yeni yol törenle ulaşıma açıldı.
   • Dönüşlü Fiil: İşi yapan ve yapılan işten etkilenen aynı varlıktır. Fiile -l- veya -n- eki getirilir ve gerçek özne bulunur.
     Örnek: Genç kız aynanın karşısında uzun süre tarandı.
   • İşteş Fiil: Eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını belirtir. Fiil kök veya gövdelerine -ş- eki getirilir.
     Örnek: İki eski dost durakta selamlaştı (karşılıklı). Kuşlar gökyüzünde uçuştu (birlikte).

   Nesnesine Göre Fiiller

   Fiilin bir nesne alıp alamayacağını veya nesne geçişlilik derecesinin eklerle nasıl değiştirildiğini belirler.

   • Geçişli Fiil: Nesne alabilen fiillerdir. Yükleme sorulan "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap verir veya başına pratik olarak "onu" sözcüğü getirilebilir.
     Örnek: Raporu dikkatle inceledi. (Onu inceledi - Geçişli)
   • Geçişsiz Fiil: Nesne alamayan, "onu" sözcüğü ile anlamsal bütünlük kuramayan fiillerdir.
     Örnek: Yolcular sabah erkenden uyandı. (Onu uyandı - Anlamsız, Geçişsiz)
   • Oldurgan Fiil: Geçişsiz bir fiilin -r-, -t-, -dır / -dir ekleriyle geçişli hale getirilmesidir.
     Örnek: Çocuk güldü (Geçişsiz) → Çocuğu güldürdü (Oldurgan).
   • Ettirgen Fiil: Zaten geçişli olan bir fiile -r-, -t-, -dır / -dir ekleri getirilerek geçişlilik derecesinin artırılması ve işin başkasına yaptırılması anlamının pekiştirilmesidir.
     Örnek: Şiiri okudu (Geçişli) → Şiiri okuttu (Ettirgen).

   Karıştırılan Noktalar ve İpuçları

   1. Edilgen ve Dönüşlü Fiil Ayrımı

   Her iki fiil türü de -l- ve -n- eklerini alır. Aralarındaki fark öznenin işleviyle ilgilidir:

   • Eylem bir başkası tarafından mı yapılıyor? Cevap evet ise edilgen (sözde özne vardır).
     "Salon bayraklarla süslendi." (Başkası tarafından süslendi → Edilgen)
   • Özne işi kendi kendine mi yapıyor ve sonuçtan kendi mi etkileniyor? Cevap evet ise dönüşlüdür.
     "Çocuk bayram için süslendi." (Kendi kendine süslendi → Dönüşlü)

   2. Cümlede Nesne Bulunmaması Geçişliliği Bozar mı?

   Bir fiilin geçişli olması için cümlede mutlaka yazılı bir nesnenin bulunması şart değildir; fiilin nesne alabilme potansiyeline sahip olması yeterlidir.
   Örnek: "Sabahtan beri durakta bekliyorum." Cümlesinde nesne yazılı değildir; ancak "(onu) bekliyorum" denebildiği için fiil nesnesine göre yine de geçişlidir.