Fiil ve Yüklem Yanlışları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Yüklem Eksikliği Nedir?

   Sıralı, bağlı veya birleşik yapılı cümlelerde birden fazla yan veya temel yargı bulunduğunda, bu yargıların aynı yükleme bağlanması dil bilgisi kurallarına uygun olmalıdır. Farklı kişi, kip, zaman veya anlam özellikleri taşıyan yargıların tek bir yükleme bağlanması anlatım bozukluğuna yol açar.

   Sıralı ve Bağlı Cümlelerde Yüklem Ortaklığı Hatası

   Özellikle özneleri veya nesneleri farklı olan cümlelerde yüklem ortak kullanıldığında mantık ve gramer uyumsuzluğu ortaya çıkar.

   • Hatalı: Sabahları yalnız süt, akşamları ise güzel bir yemek yerdi.
   • Düzeltme: Sabahları yalnız süt içer, akşamları ise güzel bir yemek yerdi. (İlk cümlede 'yemek' fiili 'süt' ile anlamsal olarak bağdaşmaz.)
   • Hatalı: Ben onun fikirlerini, o da benim fikirlerimi beğenmezdi.
   • Düzeltme: Ben onun fikirlerini beğenmezdim, o da benim fikirlerimi beğenmezdi. ('Ben' ve 'o' özneleri aynı kişi ekine sahip tek bir yükleme bağlanamaz.)

   Ek Fiil Eksikliği Kaynaklı Bozukluklar

   Yüklemi isim soylu sözcüklerden oluşan sıralı cümlelerde ek fiilin (-idi, -imiş, -ise, -dir) ortak kullanımı sıkça hataya neden olur. Özellikle biri olumlu, diğeri olumsuz olan sıralı isim cümlelerinde ek fiil eksik bırakıldığında her iki yargı da olumsuzluk bildiren ek fiile bağlanır.

   Olumlu ve Olumsuz Cümlelerin Ortak Ek Fiile Bağlanması

   Birbiriyle bağlanan iki yargıdan ilki olumlu, ikincisi 'değil' edatıyla olumsuz yapıldığında ilk cümlenin ek fiili açıkça belirtilmelidir.

   • Hatalı: O dönemde çocukların boyu oldukça kısa, kiloları da fazla değildi.
   • Düzeltme: O dönemde çocukların boyu oldukça kısaydı, kiloları da fazla değildi. (Düzeltilmediğinde çocukların boyunun da kısa olmadığı anlamı çıkar.)
   • Hatalı: Evin salonu çok geniş fakat pencereleri aydınlık değildi.
   • Düzeltme: Evin salonu çok genişti fakat pencereleri aydınlık değildi.

   Etken ve Edilgen Fiil Uyuşmazlığı

   Birleşik, sıralı ya da bağlı cümlelerde yer alan temel fiil ile fiilimsilerin (eylemsilerin) çatı bakımından uyumlu olması gerekir. Bir cümlede temel yüklem etken ise yan yargıyı kuran fiilimsi de etken; temel yüklem edilgen ise fiilimsi de edilgen olmalıdır.

   Uygulama Örnekleri ve Analiz

   • Hatalı: Bütün evraklar dikkatle incelenip öyle karar vermeliydi.
   • Açıklama: 'İncelenip' fiilimsisi edilgen çatılı (-n eki almış), ancak temel yüklem olan 'karar vermeliydi' etken çatılıdır.
   • Düzeltme 1 (Her ikisi etken): Bütün evrakları dikkatle inceleyip öyle karar vermeliydi.
   • Düzeltme 2 (Her ikisi edilgen): Bütün evraklar dikkatle incelenip öyle karar verilmeliydi.
   • Hatalı: Yemekler erkenden hazırlanarak misafirleri karşıladılar.
   • Düzeltme: Yemekleri erkenden hazırlayarak misafirleri karşıladılar.

   Fiilimsi ve Yardımcı Eylem Hataları

   Cümlede fiilimsilerin eksik bırakılması, eklerinin yanlış seçilmesi veya yardımcı fiillerin gereksiz ya da birbiriyle uyuşmayacak şekilde kullanılması yapısal bozukluklar meydana getirir.

   1. Ortak Kullanılan Fiilimsilerde Uyuşmazlık

   Farklı tamlanan ya da nesne alan fiillerin aynı fiilimsiye bağlanması anlatımı bozar.

   • Hatalı: Bize destek olan ve güvenen dostlarımıza teşekkür ederiz.
   • Düzeltme: Bize destek olan ve bize / kendilerine güvenen dostlarımıza teşekkür ederiz. ('Güvenmek' fiili 'bize' tamlayıcısını alabilir ancak aradaki bağlaç nesne/tümleç eksikliği ve fiilimsi bağlama hatası doğurur.)

   2. Yanlış Fiilimsi Eki ve Yardımcı Eylem Kullanımı

   • Hatalı: Bu konudaki kararını değiştirmesine neden oldu.
   • Düzeltme: Bu konudaki kararını değiştirmesine yol açtı veya değiştirmesini sağladı.
   • Hatalı: Sınavı kazanacağını umut ediyorum.
   • Düzeltme: Sınavı kazanacağını umuyorum. ('Umut etmek' yerine doğrudan 'ummak' fiilinin kullanılması dilin duruluğunu ve doğruluğunu sağlar.)