Ücretsiz Kullanmaya Başla

Fiil (Eylem) Konu Anlatımı

KPSS · KPSS · Türkçe · Sözcük Türleri

KPSS Türkçe dersi Fiil (Eylem) konu anlatımı.

Konu anlatımı notları

  1. Fiil (Eylem) Nedir?

    Varlıkları, nesneleri veya kavramları zamana, kipe ve şahsa bağlı olarak hareket, durum, oluş veya kılış biçiminde bildiren sözcüklere fiil (eylem) denir. Fiiller, Türkçede mastar eki olan -mek / -mak ile ifade edilir ve anlamsal niteliklerine göre üç temel grupta incelenir:

    • İş (Kılış) Fiilleri: Öznenin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği ve doğrudan bir nesneyi etkilediği eylemlerdir. Bu fiiller geçişlidir ve nesne alabilir. Fiilin başına "onu" zamiri getirildiğinde anlamlı bir bütün oluşturur (Örnek: yazmak, kırmak, taşımak, çözmek).
    • Durum Fiilleri: Öznenin iradesi dahilinde veya kontrolünde gerçekleşen ancak bir nesneyi doğrudan etkilemeyen eylemlerdir. Bu fiiller geçişsizdir, nesne almaz ve "onu" zamirini kabul etmez. Eylem genellikle öznenin içinde bulunduğu bir hâli anlatır (Örnek: uyumak, oturmak, gülmek, susmak).
    • Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, zaman içinde kendiliğinden gerçekleşen ve öznedeki niteliksel değişimi bildiren fiillerdir. Nesne almazlar (Örnek: sararmak, paslanmak, büyümek, bayatlamak).

    Çekimli Fiil

    Bir fiil kök veya gövdesinin kip eki ve şahıs eki alarak cümle içinde yüklem görevini üstlenebilecek biçime gelmesine çekimli fiil denir. Fiil çekimi şu formülle özetlenir: Fiil + Kip Eki + Şahıs Eki.

    1. Bildirme (Haber) Kipleri

    Eylemin gerçekleştiği, gerçekleşeceği veya her zaman gerçekleştiğini kesin bir zaman kavramına bağlayarak bildiren kiplerdir:

    • Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı / -di): Eylemin geçmişte tamamlandığına bizzat tanık olunduğunu veya kesin bilindiğini bildirir (Örnek: okudu).
    • Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış / -miş): Eylemin başkasından duyulduğunu ya da sonradan fark edildiğini bildirir (Örnek: gelmiş).
    • Şimdiki Zaman (-yor / -makta): Eylemin söylendiği anda devam ettiğini bildirir (Örnek: yazıyor, yazmakta).
    • Gelecek Zaman (-acak / -ecek): Eylemin henüz gerçekleşmediğini, gelecekte yapılacağını bildirir (Örnek: anlatacak).
    • Geniş Zaman (-r / -ar / -er): Eylemin her zaman tekrarlandığını veya tekrarlanabileceğini bildirir (Örnek: çalışır).

    2. Tasarlama (Dilek) Kipleri

    Zaman kavramı doğrudan içermeyen; dilek, istek, gereklilik veya emir bildiren kiplerdir:

    • Gereklilik Kipi (-malı / -meli): Eylemin yapılmasının zorunlu olduğunu bildirir (Örnek: dinlemeli).
    • Şart Kipi (-sa / -se): Eylemi bir koşula veya arzuya bağlar (Örnek: çözse).
    • İstek Kipi (-a / -e): Eylemin yapılmasının istendiğini belirtir (Örnek: gidelim).
    • Emir Kipi: Özel bir kip eki yoktur, doğrudan şahıs ekleriyle çekimlenir (Örnek: yap, yapsın).

    Anlam (Zaman) Kayması Nedir?

    Fiilin biçimsel olarak aldığı kip eki ile cümlenin anlamındaki asıl zaman veya kipin uyuşmaması durumuna anlam (kip/zaman) kayması denir. Bu durum Türkçede bir anlatım bozukluğu değil, dilin zenginliğini gösteren anlamsal bir kullanımdır.

    Sık Karşılaşılan Örnekler

    • Şimdiki zaman ekinin gelecek zaman yerine kullanımı:
      "Yarın sabah erkenden yola çıkıyoruz." cümlesinde fiil şimdiki zaman eki (-yor) almıştır; ancak eylem yarın gerçekleşeceği için kastedilen kip gelecek zamandır (-acak).
    • Geniş zaman ekinin geçmiş zaman yerine kullanımı:
      "Fatih Sultan Mehmet, 1453'te İstanbul'u fetheder." cümlesinde geniş zaman (-r) kullanılmış fakat eylem geçmişte tamamlanmıştır (fethetti).
    • Şimdiki zaman ekinin geniş zaman yerine kullanımı:
      "Her pazar ailesiyle kahvaltı yapıyor." cümlesinde alışkanlık bildirildiği için geniş zaman kastedilmiştir (yapar).
    • Gelecek zaman ekinin gereklilik/emir yerine kullanımı:
      "Bu ödevleri akşama kadar bitireceksin!" cümlesinde emir/zorunluluk anlamı ağır basmaktadır (bitir/bitirmelisin).

    Birleşik Zamanlı (Çekimli) Fiiller

    Basit çekimli bir fiilin üzerine ek fiil (i-) getirilerek oluşturulan fiillere birleşik zamanlı fiil denir. Bu yapıda fiil iki kip eki almış gibi görünür; ilk ek asıl kip, ikinci ek ise ek fiilin zaman ekidir.

    Birleşik Zaman Türleri

    • Hikâye Birleşik Zamanı (Kip + idi / -dı): Basit çekimli fiilin üzerine ek fiilin görülen geçmiş zamanı getirilir.
      Örnek: gel-iyor-du (Şimdiki zamanın hikâyesi), yaz-acak-tı (Gelecek zamanın hikâyesi).
    • Rivayet Birleşik Zamanı (Kip + imiş / -mış): Basit çekimli fiilin üzerine ek fiilin duyulan geçmiş zamanı getirilir. Emir kipi ile görülen geçmiş zaman kipinin rivayeti kurulamaz.
      Örnek: oku-yor-muş (Şimdiki zamanın rivayeti), anla-malı-ymış (Gereklilik kipinin rivayeti).
    • Şart Birleşik Zamanı (Kip + ise / -sa): Basit çekimli fiilin üzerine ek fiilin şartı getirilir. Eylemi bir koşula bağlar.
      Örnek: bili-r-se (Geniş zamanın şartı), gör-dü-yse (Görülen geçmiş zamanın şartı).

    Not: Birleşik zamanlı fiiller ile birleşik yapılı fiiller birbirine karıştırılmamalıdır. Birleşik zaman bir çekim özelliği iken birleşik yapı (ör. yardım etmek, yapabilmek) bir sözcük türetme ve yapı özelliğidir.