Ekler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Türkçede Ekler ve Genel Özellikleri

   Türkçe, sondan eklemeli (bitimli) bir dildir. Kelime türetimi ve kelimelerin cümle içindeki görevlerinin belirlenmesi kök ya da gövdelere getirilen eklerle sağlanır. Ekler, kendi başlarına anlamı olmayan ancak eklendikleri kök ve gövdelerle anlam ilgisi kuran biçim birimleridir.

   Türkçede ekler genel olarak iki temel gruba ayrılır:

   • Yapım Ekleri: Eklendiği sözcüğün anlamını ve çoğu zaman türünü değiştirerek yeni sözcükler türeten eklerdir.
   • Çekim Ekleri: Sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeden diğer sözcüklerle bağ kurmasını sağlayan, durum, zaman ve şahıs gibi işlevleri yükleyen eklerdir.

   Yapım Ekleri (Türetme Ekleri)

   Yapım ekleri, eklendikleri kök ya da gövdeden anlamca ilişkili yeni bir kavram meydana getirir. Yapım eki almış sözcüklere gövde adı verilir.

   İşlevlerine göre dört ana başlıkta incelenir:

   • İsimden İsim Yapım Ekleri: İsim kök veya gövdesinden yeni bir isim türetir. (Örnek: göz-lük, sanat-çı, su-suz)
   • İsimden Fiil Yapım Ekleri: İsim soylu sözcüklerden fiil türetir. (Örnek: baş-la-, göz-le-, yaş-a-)
   • Fiilden İsim Yapım Ekleri: Fiil kök veya gövdesinden isim ya da sıfat türetir. (Örnek: böl-ge, sev-gi, yaz-ar, seç-im)
   • Fiilden Fiil Yapım Ekleri: Fiilden yeni anlam veya çatıda yeni bir fiil türetir. (Örnek: sev-il-, yap-tır-, gül-üş-)

   Çekim Ekleri

   Çekim ekleri sözcüklerin cümle içindeki görevlerini ve ilişkilerini düzenler.

   İsim Çekim Ekleri

   • Çokluk Eki: İsimlerin sayıca birden fazla olduğunu belirtir (-lar / -ler).
   • Hal (Durum) Ekleri: İsmi diğer ögelere bağlar: Belirtme (-i), Yönelme (-e), Bulunma (-de), Ayrılma (-den).
   • İyelik Ekleri: Varlığın kime ya da neye ait olduğunu gösterir (-m, -n, -i, -miz, -niz, -leri).
   • İlgi (Tamlayan) Eki: İsim tamlaması kurar (-ın / -in).
   • Eşitlik Eki: (-ce / -ca) benzerlik, görelik bildirir.

   Fiil Çekim Ekleri

   • Kip Ekleri: Fiilin zamanını (haber kipleri) veya tasarlanan durumunu (dilek kipleri) gösterir.
   • Şahıs Ekleri: Fiildeki işin, oluşun veya durumun hangi kişi tarafından yapıldığını bildirir.

   Eklerin Ayırt Edilmesinde Dikkat Edilecek Noktalar

   Biçimce birbirine benzeyen ancak görevce farklı olan eklere özellikle dikkat edilmelidir:

   • Belirtme Durumu (-i) ve 3. Tekil İyelik Eki (-i): Başına "onun" sözcüğü getirildiğinde anlamlı oluyorsa iyelik ekidir, olmuyorsa belirtme durum ekidir. (Örnek: "Kitabı evde unutmuş." → Neyi? Kitabı [Belirtme]; "Kitabı çok sürükleyiciydi." → Onun kitabı [İyelik])
   • Yapım Eki Olan -i ile Çekim Eki Olan -i: "Yazı", "gezi" sözcüklerindeki ekler fiilden isim yapım ekidir, hal ekiyle karıştırılmamalıdır.
   • İlgi Eki (-ın) ile 2. Tekil Şahıs İyelik Eki (-ın): Başına "senin" getirilerek iyelik durumu test edilebilir. (Örnek: "Evin boyası" [İlgi] / "Evin çok güzelmiş." [İyelik])
   • Zaman Eki ile Sıfat-Fiil (Yapım) Eki: "Koşar adımlarla geldi." cümlesinde "-ar" sıfat-fiil (yapım eki) görevindeyken; "Her sabah koşar." cümlesinde geniş zaman kip (çekim) ekidir.