Ek Fiil (Ek-Eylem) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Ek Fiil (Ek-Eylem) Nedir?

   Ek fiil, Türkçede tek başına anlamı olmayan ancak eklendiği sözcüklere dil bilgisel görevler kazandıran "i-" (imek) fiilidir. Günümüz Türkçesinde genellikle kaynaşarak bir ek hâlinde kullanılır.

   Ek fiilin Türkçede üstlendiği iki temel görev bulunmaktadır:

   • İsim ve İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapmak: Cümlede eylem bildirmeyen ad, sıfat, zamir veya edat öbeklerine eklenerek onları yüklem konumuna getirir.
   • Basit Zamanlı Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapmak: Tek kip eki almış eylemlere gelerek onları hikâye, rivayet veya şart birleşik zamanına dönüştürür.

   İsimlerin Ek Fiille Yüklem Olması

   İsim soylu sözcükler doğrudan yüklem olamaz; yüklem olabilmeleri için ek fiilin dört zamanından birini almak zorundadır:

   • Görülen Geçmiş Zaman (-di / idi): Bildirilen durumun geçmişte gerçekleştiğine tanık olunduğunu gösterir.
     Örnek: Dün hava son derece soğuktu (soğuk idi).
   • Öğrenilen Geçmiş Zaman (-miş / imiş): Durumun başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini belirtir.
     Örnek: Evin anahtarı masanın üstündeymiş (üstünde imiş).
   • Geniş Zaman (-dir / -sin / -im): Genellikle şahıs ekleriyle karşılanır. Üçüncü tekil şahıstaki -dir eki çoğu zaman düşer.
     Örnek: Ben her zaman öğrenciyim. Bugün kütüphane açık(tır).
   • Şart Kipi (-se / ise): Cümleye şart anlamı katar, genellikle temel cümlenin değil yan cümlenin yüklemi olur.
     Örnek: Vaktiniz varsa (var ise) biraz yürüyelim.

   Olumsuzluk ve Soru: İsimlerde ek fiilin olumsuzu "değil" edatıyla yapılır (hasta değilim). Soru biçimi ise "mi" soru ekiyle sağlanır (öğrenci miydi?).

   Fiillerde Birleşik Zaman

   Bir fiil kök veya gövdesi sadece bir kip eki aldığında basit zamanlı (basit çekimli) kabul edilir. Basit zamanlı fiile ek fiil getirildiğinde fiil birleşik zamanlı hâle gelir:

   • Hikâye Birleşik Zamanı (Kip + idi / -di): Eylemin geçmişte tamamlandığını veya alışkanlık olduğunu bildirir.
     Örnek: Her sabah koş-uyor-du (Şimdiki zamanın hikâyesi).
   • Rivayet Birleşik Zamanı (Kip + imiş / -miş): Eylemin gerçekleştiğinin başkasından öğrenildiğini ifade eder.
     Örnek: Yarın bize gel-ecek-miş (Gelecek zamanın rivayeti).
     Not: Görülen geçmiş zaman kipi (-di) rivayet birleşik zamanı alamaz (-dimiş biçimi Türkçede bulunmaz).
   • Şart Birleşik Zamanı (Kip + ise / -se): Bir eylemin gerçekleşmesini başka bir eyleme bağlar.
     Örnek: Düzenli çalış-ır-sa başarır (Geniş zamanın şartı).

   Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Kurallar

   Ek fiil konusu incelenirken sıkça karıştırılan bazı özel durumlara dikkat edilmelidir:

   • Ek Fiilin Geniş Zamanının Düşmesi: İsim cümlelerinde üçüncü tekil şahıs eki olan -dir çoğu zaman yazılmaz ve söylenmez. Ekin görünmemesi, orada ek fiil olmadığı anlamına gelmez.
     Örnek: "En büyük erdem dürüstlüktür." cümlesi ile "En büyük erdem dürüstlük." cümlesinde aynı ek fiil işlevi mevcuttur.
   • -dır / -dir Ekinin Fiillere Gelmesi: Bu ek basit zamanlı fiillere geldiğinde birleşik zaman yapmaz; cümleye kesinlik veya ihtimal anlamı katan bir bildirme eki olarak görev yapar.
     Örnek: Ders bitmiştir (olasılık/kesinlik) ifadesinde birleşik zaman yoktur.
   • Fiilimsilerin Yüklem Olması: Fiilimsiler aldıkları ek fiil sayesinde yüklem görevine geçer.
     Örnek: Tek isteği başarılı olmaktı.