Dolaylı Tümleç Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç) Nedir?

   Cümlede yüklemin bildirdiği yargıyı, işi, hareketi veya durumu yönelme (yaklaşma), bulunma ve ayrılma (uzaklaşma) ilgileriyle tamamlayan ögeye dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) denir.

   Dolaylı tümleç görevindeki sözcük veya söz öbekleri, mutlaka isim hâl eklerinden olan -e (-a), -de (-da / -te / -ta) veya -den (-dan / -ten / -tan) eklerinden birini taşır. Bu ekler yüklem ile öge arasında mekânsal veya kavramsal bir bağ kurar.

   Yükleme Yöneltilen Sorular

   Dolaylı tümleci tespit edebilmek için cümlenin yüklemine belirli sorular yöneltilir. Bu sorular da tıpkı yanıtları gibi -e, -de ve -den hâl eklerini taşır:

   • Yönelme Bildirenler: Kime?, Neye?, Nereye?
   • Bulunma Bildirenler: Kimde?, Nede?, Nerede?
   • Ayrılma Bildirenler: Kimden?, Neden? (hangi maddeden/kaynaktan anlamında), Nereden?

   Örnek:

   "Yazar, son kitabında çocukluk anılarına geniş yer vermiş."
   Yer vermiş (Yüklem) → Nede? "son kitabında" (Dolaylı Tümleç) → Neye? "çocukluk anılarına" (Dolaylı Tümleç).

   Hâl Eki Alan Her Sözcük Dolaylı Tümleç midir?

   Bir sözcüğün -e, -de, -den eklerini almış olması, onun kesinlikle yer tamlayıcısı olduğu anlamına gelmez. Bu ekler cümlede zaman veya durum/neden bildiriyorsa sözcük zarf tümleci görevini üstlenir:

   • Durum / Neden Bildirenler: "Sıcaktan bayılmıştı." cümlesinde "sıcaktan" sözcüğü sebep bildirdiği için zarf tümlecidir.
   • Zaman Bildirenler: "Akşamüstü sahilde buluşuruz." cümlesinde "sahilde" sözcüğü dolaylı tümleç iken, "Eylülde buralar sessizleşir." cümlesindeki "Eylülde" zaman bildirdiği için zarf tümlecidir.
   • Yer-Yön Zarfları ile Farkı: Yer-yön bildiren sözcükler (içeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri) yalın haldeyken zarf tümleci olur; yönelme eki aldıklarında (içeriye, dışarıya, yukarıya) dolaylı tümleç niteliği kazanır.

   Söz Öbeklerinin Birlikte Alınması

   Dolaylı tümleçler tek bir sözcükten oluşabileceği gibi isim tamlaması, sıfat tamlaması, edat grubu veya fiilimsi grubu gibi söz öbeklerinden de meydana gelebilir. Öge ayrımı yapılırken tamlamalar ve söz öbekleri asla bölünmez.

   Uygulama Örnekleri:

   1. "Eski konağın ahşap merdivenlerine usulca oturdu."
      Oturdu (Yüklem) → Nereye? "Eski konağın ahşap merdivenlerine" (Sıfatla nitelenmiş zincirleme isim tamlaması / Dolaylı Tümleç).
   2. "Genç araştırmacı, aradığı belgelerin çoğuna kütüphanenin tozlu raflarında rastladı."
      Rastladı (Yüklem) → Neye? "aradığı belgelerin çoğuna" (Dolaylı Tümleç) → Nerede? "kütüphanenin tozlu raflarında" (Dolaylı Tümleç).