Dolaylı Tümleç Eksikliği Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Dolaylı Tümleç Eksikliği Nedir?

   Cümlede yüklemin bildirdiği yargıyı yönelme (-e), bulunma (-de) veya ayrılma (-den) durumlarıyla tamamlayan ögeye dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) denir.

   Sıralı, bağlı veya birleşik cümlelerde farklı eklerle dolaylı tümleç alması gereken ya da biri nesne alırken diğeri dolaylı tümleç gerektiren yüklemlerin tek bir ögeye bağlanması anlatım bozukluğuna yol açar. Bu kural ihlaline dolaylı tümleç eksikliği adı verilir.

   Dolaylı tümleç eksikliği şu temel durumlarda ortaya çıkar:

   • İlk cümlenin nesnesinin, ikinci cümlenin dolaylı tümleci durumuna dönüştürülmeden ortak kullanılmaya çalışılması,
   • İlk cümlenin dolaylı tümlecinin aldığı durum ekinin (-e, -de, -den), ikinci cümlenin yükleminin istediği durum ekiyle uyuşmaması.

   Tipik Örnekler ve Çözüm Yolları

   Sıralı ya da bağlı cümlelerde birinci yüklem bir nesne alırken, ikinci yüklem -e veya -den ekli bir yer tamlayıcısı isteyebilir. Bu tamlayıcı eklenmezse ilk öge ikinciye de bağlanmaya çalışılır ve mantık hatası doğar.

   Örnek 1:

   Hatalı: Gençleri korumalı, her türlü imkânı sunmalıyız.
   Açıklama: Birinci cümlenin nesnesi "gençleri" sözcüğüdür. İkinci cümle ise "Kime sunmalıyız?" sorusunu doğurur; nesne bu yükleme bağlanamaz.
   Düzeltilmiş: Gençleri korumalı, onlara her türlü imkânı sunmalıyız.

   Örnek 2:

   Hatalı: Arkadaşını dikkatle dinledi ve hak verdi.
   Açıklama: İlk yüklem belirtili nesne ("arkadaşını") ile kurulmuştur. "Hak verdi" yüklemi ise "Kime?" sorusunu sordurur.
   Düzeltilmiş: Arkadaşını dikkatle dinledi ve arkadaşına (ona) hak verdi.

   Örnek 3:

   Hatalı: İstanbul'u çok özlemişti fakat dönmeye cesaret edemiyordu.
   Düzeltilmiş: İstanbul'u çok özlemişti fakat oraya (İstanbul'a) dönmeye cesaret edemiyordu.

   Yan Cümleciklerde Dolaylı Tümleç Eksikliği

   Anlatım bozukluğu yalnızca bağımsız iki cümlenin bağlanmasında değil, temel cümle ile fiilimsiden oluşan yan cümlecik arasında da görülebilir.

   Örnek:

   Hatalı: Dosyayı inceleyip görüşlerini ekledi.
   Açıklama: İncelemek eylemi nesne ("dosyayı") almıştır. Ancak "ekledi" fiili yönelme durumu gerektirir ("Neye ekledi?"). Dosyayı sözcüğü ikinci fiile uymaz.
   Düzeltilmiş: Dosyayı inceleyip dosyaya (ona) görüşlerini ekledi.

   Durum Eki Uyuşmazlığı

   Bazen her iki yüklem de dolaylı tümleç alabilir; fakat yüklemlerin istediği durum ekleri farklıdır. Biri -den isterken diğeri -e istiyorsa ortak kullanım bozukluk yaratır.

   Hatalı: Eski mahallesinden ayrıldı ancak kopamadı.
   Analiz: "Ayrıldı" yüklemi "nereden?" (-den) sorusuna cevap verir. "Kopamadı" yüklemi ise bir bağ gerektirir ("oradan kopamadı" ya da "oraya bağlı kaldı"). Cümle bu haliyle "Mahallesinden kopamadı" gibi algılansa da bazı kullanımlarda yönelme ve çıkma anlamları birbiriyle çatışır.
   Hatalı: Şehre yaklaştı ve hızla uzaklaştı.
   Düzeltilmiş: Şehre yaklaştı ve şehirden (oradan) hızla uzaklaştı.

   Dolaylı Tümleç Eksikliğini Belirleme Adımları

   Sınavlarda dolaylı tümleç eksikliğini tespit etmek için şu adımları izleyebilirsiniz:

   1. Cümle türünü kontrol edin: Dolaylı tümleç eksikliği basit cümlelerde aranmaz; sıralı, bağlı veya fiilimsili birleşik cümlelerde aranmalıdır.
   2. Yüklemleri tek tek ayırın: İki yargı içeren cümlelerde birinci yükleme yönelttiğiniz soruları (Kimi? Neyi?) ikinci yükleme de yöneltin (Kime? Neye? Nereden?).
   3. Öge aktarımı yapın: İlk cümlenin nesnesini veya dolaylı tümlecini alıp ikinci yüklemin önüne koyarak okuyun. Eğer anlatım anlamsızlaşıyor ya da kulak tırmalıyorsa öge eksikliği vardır.
   4. Özne ve Nesne Eksikliğiyle Karıştırmayın: İkinci cümlenin ihtiyacı olan öge yalın hâlde ise özne, -i hâlinde ise nesne, -e / -de / -den eklerinden birini taşıyorsa dolaylı tümleç eksikliğidir.