Dil Bilgisine Dayalı Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Dil Bilgisine Dayalı (Bağlaşıklık) Anlatım Bozuklukları

   Cümlede dil bilgisi kurallarına uyulmaması, sözcüklerin yapısal ve işlevsel olarak birbiriyle uyumlu olmaması anlatım bozukluğuna yol açar. Bu bozukluklar bağlaşıklık düzeyiyle ilgilidir.

   1. Özne-Yüklem Uyumsuzluğu

   Özne ile yüklem arasındaki uyumsuzluklar genellikle tekillik-çoğulluk, kişi veya olumluluk-olumsuzluk yönünden ortaya çıkar:

   • Tekillik-Çoğulluk Uyumu: İnsan dışındaki varlıkların (hayvan, bitki, kavram, cansız varlık) çoğul özne olduğu durumlarda yüklem kural olarak tekil olur. Kişileştirme yapıldığında yüklem çoğul olabilir.
     Örnek: "Kuşlar ağaçlarda ötüşüyorlar." yerine "Kuşlar ağaçlarda ötüşüyor." denmelidir.
   • Kişi Uyumu: Öznede birden fazla kişi zamiri varsa yüklemin kişi eki buna göre belirlenir.
     Ben ve sen/o → Biz (1. çoğul)
     Sen ve o → Siz (2. çoğul)
     Örnek: "Ahmet ile ben dün kütüphaneye gitti." yerine "Ahmet ile ben dün kütüphaneye gittik." olmalıdır.
   • Olumluluk-Olumsuzluk Uyumu: "Hiçbiri, kimse, hiç kimse" gibi olumsuz anlam taşıyan özneler olumsuz yüklemle; "herkes, hepsi" gibi kapsayıcı özneler olumlu yüklemle kullanılır. Bağlı veya sıralı cümlelerde özne ortaklığına dikkat edilmelidir.
     Örnek: "Kimse konuşmuyor, dikkatle dinliyordu." ifadesinde ilk yüklem olumsuz, ikinci yüklem olumludur. Dolayısıyla ikinci cümleye "herkes" öznesi eklenmelidir: "Kimse konuşmuyor, herkes dikkatle dinliyordu."

   Öge Eksikliklerinden Kaynaklanan Bozukluklar

   Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde aynı ögenin birden çok yükleme bağlanması sonucu oluşan eksikliklerdir.

   • Yüklem Eksikliği: Farklı yüklemler gerektiren ögelerin tek bir yükleme bağlanması anlatımı bozar.
     Örnek: "Kahvaltıyı ben, akşam yemeğini ise annem hazırladı." cümlesinde ilk cümle yüklemsiz kalmıştır. Doğrusu: "Kahvaltıyı ben hazırladım, akşam yemeğini ise annem hazırladı." biçimindedir.
   • Nesne Eksikliği: Geçişli ve geçişsiz fiillerin sıralandığı cümlelerde nesnenin ortak kullanılması hataya yol açar.
     Örnek: "Kardeşine her zaman güvenir ve çok severdi." ifadesinde "kardeşine severdi" olamayacağından ikinci cümleye nesne getirilmelidir: "Kardeşine her zaman güvenir ve onu çok severdi."
   • Tümleç (Dolaylı Tümleç / Zarf Tümleci) Eksikliği: Cümledeki fiil ya da fiilimsilerin farklı yönelme, bulunma, ayrılma veya birliktelik ekleri istemesinden kaynaklanır.
     Örnek: "Arkadaşlarını korur, her konuda yardım ederdi." cümlesi "Arkadaşlarını korur, onlara her konuda yardım ederdi." şeklinde düzeltilmelidir.

   Yapısal Uyuşmazlıklar ve Çatı Uyumu

   Birleşik ve sıralı cümlelerde yapı taşlarının uyumu anlatımın berraklığı için zorunludur.

   Çatı Uyuşmazlığı

   Bileşik ya da sıralı cümlelerde bir cümlenin veya fiilimsinin etken, diğerinin edilgen olması ciddi bir anlatım kusurudur. Cümledeki tüm eylemsiler ve yüklemler çatı bakımından uyumlu olmalıdır.

   • Hatalı: "Bütün hazırlıklar tamamlayıp törene geçildi." (Yan cümlecik etken, temel cümle edilgen)
   • Doğru: "Bütün hazırlıklar tamamlanıp törene geçildi." ya da "Bütün hazırlıkları tamamlayıp törene geçtiler."

   Ek Fiil ve Fiilimsi Uyuşmazlığı

   Sıralı cümlelerde isim soylu yüklemlerin olumlu ve olumsuz biçimleri ortak ek fiile bağlanamaz.

   • Hatalı: "Evimiz geniş ama kullanışlı değildi." (Bu kullanımda ek eylem ortaklığı 'geniş değildi' anlamı üretir.)
   • Doğru: "Evimiz genişti ama kullanışlı değildi."

   Tamlama ve Ek Hataları

   Cümle içinde sözcüklerin aldığı eklerin işlev dışı kullanılması ya da farklı tamlama türlerinin yanlış ortaklığa bağlanması bağlaşıklığı bozar.

   1. Tamlama Yanlışlıkları

   Sıfat ve isimlerin aynı tamlanana bağlanması en sık görülen hatadır. Sıfat tamlamasında tamlanan iyelik eki almazken, isim tamlamasında tamlanan üçüncü şahıs iyelik eki alır.

   • Hatalı: "Törende askerî ve devlet erkânı hazır bulundu." (Askerî erkânı denilemez.)
   • Doğru: "Törende askerî erkân ve devlet erkânı hazır bulundu."

   2. Ek Yanlışlıkları

   Gereksiz ya da eksik ek kullanımı cümlede anlam karmaşasına neden olur.

   • Tamlayan Eki (-ın/-in) Eksikliği veya Fazlalığı:
     Hatalı: "Herkesin bu kurallara uyması gerekir." yerine bazen gereksiz tamlayan eki kullanımı görülür.
     Hatalı: "Bu kitaplar basımı henüz tamamlanmadı." → Doğru: "Bu kitapların basımı henüz tamamlanmadı."
   • İyelik Ekinin Gereksiz Kullanımı:
     Hatalı: "Bilinmeyen kelimelerin anlamlarını Türkçe sözlüğünden bulunuz." → Doğru: "Türkçe sözlüğünden değil, Türkçe sözlükten bulunuz."