Deyimlerin ve İkilemelerin Yazımı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. İkilemelerin Oluşumu ve Yazım Kuralları

   İkilemeler; anlatımı pekiştirmek, zenginleştirmek ya da güçlendirmek amacıyla aynı, yakın, zıt anlamlı veya anlamsız sözcüklerin art arda kullanılmasıyla oluşan söz öbekleridir. Türk Dil Kurumu (TDK) yazım kılavuzuna göre ikilemelerin yazımında iki temel ilke geçerlidir:

   • Ayrı Yazılma Kuralı: İkilemeyi oluşturan sözcükler her zaman ayrı yazılır.
   • Araya Noktalama İşareti Girmeme Kuralı: İkilemeyi oluşturan sözcüklerin arasına kısa çizgi (-), virgül (,) veya başka hiçbir noktalama işareti konmaz.

   Oluşum Biçimlerine Göre Örnekler

   • Aynı sözcüğün tekrarı: adım adım, yavaş yavaş, koşa koşa
   • Eş veya yakın anlamlı sözcükler: akıl fikir, eş dost, doğru dürüst
   • Zıt anlamlı sözcükler: az çok, aşağı yukarı, gece gündüz
   • Biri anlamlı, biri anlamsız sözcükler: eğri büğrü, çer çöp, eski püskü
   • İkisi de anlamsız sözcükler: abur cubur, mırın kırın, eften püften

   Ek Alan İkilemeler ve Pekiştirme Biçimleri

   İkilemeler çekim ekleri alarak ya da edat/bağlaçlarla öbekleşerek genişleyebilir. Bu yapılarda da sözcükler daima ayrı yazılır:

   • Hâl Eki Alan İkilemeler: Sözcüklerden birinin veya her ikisinin yönelme, bulunma ya da ayrılma eki aldığı ikilemeler ayrı yazılır.
     Örnekler: baştan başa, dilden dile, elden ele, günden güne, içten içe, yan yana, art arda.
   • "m" Harfiyle Kurulan İkilemeler: Bir sözcüğün başına "m" sesi getirilerek oluşturulan sahte ikilemeler de bu kurala dâhildir.
     Örnekler: kitap mitap, para mara, düzen müzen.
   • "mı / mi" Edatıyla Kurulan Pekiştirmeli İkilemeler: İki sözcük arasına soru edatı girdiğinde yapının tüm unsurları ayrı yazılır.
     Örnekler: güzel mi güzel, zor mu zor, tatlı mı tatlı.

   İkileme Biçiminde Oluşup Bitişik Yazılan Sözcükler

   Bazı sözcükler köken veya biçim olarak ikilemeye benzese de zamanla kalıplaşarak yeni bir kavramı tek başına karşılar hâle gelmiş ve birleşik sözcük statüsü kazanmıştır. Bu sözcükler ayrı değil, bitişik yazılır:

   • Zaman Zarfı Olarak Kalıplaşanlar: gitgide, birdenbire. Bu sözcüklerin "git gide" veya "birden bire" biçiminde yazılması yazım yanlışıdır.
   • Somut Varlık ve Yiyecek Adları: cızbız (köfte), şipşak (fotoğraf), hırdavat, çıtkırıldım, fırfır (süsleme), gırgır (alet/şaka).
   • Oyun Adları: birdirbir, beştaş, çatpat.

   Uyarı: Bir yapının ikileme mi yoksa birleşik sözcük mü olduğunu ayırt etmek için cümlenin anlamına ve sözcüğün bağımsız bir nesne/kavram adı olup olmadığına bakılmalıdır.

   Deyimlerin Yazımında Dikkat Edilecek Unsurlar

   Deyimler, genellikle mecaz anlam taşıyan ve kalıplaşmış olan söz öbekleridir. Yazımlarında dikkat edilmesi gereken başlıca kurallar şunlardır:

   • Ayrı Yazılma Kuralı: Deyimler kural olarak ayrı yazılır.
     Örnekler: göz yummak, kulak misafiri olmak, el üstünde tutmak, çam devirmek, göze girmek.
   • Sözcük Düzeninin Korunması: Deyimi oluşturan sözcüklerin arasına sıfat veya zarf gibi başka sözcükler girebilse de temel sözcükler bitişik yazılamaz.
   • İstisnai Kalıplaşmalar: Deyimleşme sürecinde anlam kaymasına uğrayarak tamamen birleşik fiil veya isim hâline gelmiş az sayıda sözcük bitişik yazılır.
     Örnekler: elvermek (uygun olmak), varsaymak, öngörmek, vazgeçmek, başvurmak.

   Sık Yapılan Hatalar ve Hatırlatıcılar

   • Yanlış: yan-yana | Doğru: yan yana
   • Yanlış: artarda | Doğru: art arda
   • Yanlış: git gide | Doğru: gitgide
   • Yanlış: baş vurmak | Doğru: başvurmak