Cümle Türleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 1. Yüklemin Türüne Göre Cümleler

   Cümleler yükleminin sözcük türüne göre ikiye ayrılır:

   • Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Örnek: Yazar, son romanında çocukluk yıllarını anlatmış.
   • İsim (Ad) Cümlesi: Yüklemi ek fiil almış bir isim, isim tamlaması, sıfat tamlaması, zamir veya edat grubu olan cümlelerdir. Fiilimsiler de isim cümlesi kurar. Örnek: En büyük hedefi iyi bir araştırmacı olmaktı.

   2. Yüklemin Yerine (Öge Dizilişine) Göre Cümleler

   • Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelerdir. Örnek: Soğuk havalar bu hafta etkisini hissettirecek.
   • Devrik Cümle: Yüklemi cümlenin sonunda yer almayan (başta veya ortada olan) cümlelerdir. Örnek: Açılıyordu önümüzde sonsuzluğa uzanan masmavi bir deniz.
   • Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, yargısı tamamlanmamış cümlelerdir. Genellikle sonuna üç nokta (...) konur. Örnek: Ufukta hafif bir kızıllık, serin bir sabah rüzgârı...

   Anlam Özelliklerine Göre Cümleler

   Cümleler taşıdıkları anlama ve yargının gerçekleşme durumuna göre sınıflandırılır:

   • Olumlu Cümle: Yüklemde bildirilen eylemin gerçekleştiğini veya durumun var olduğunu belirten cümlelerdir. Örnek: Beklenen kargo dün akşam elimize ulaştı.
   • Olumsuz Cümle: Yüklemde bildirilen eylemin gerçekleşmediğini, yapılmadığını veya durumun bulunmadığını ifade eden cümlelerdir. Eylemler -me/-ma ekiyle; isimler değil sözcüğü ya da -sız/-siz ekiyle olumsuz yapılır. Örnek: Aradığı dosyaları masanın üzerinde bulamadı.
   • Biçimce Olumsuz, Anlamca Olumlu Cümle: Yapısında olumsuzluk unsuru bulunduğu hâlde anlam olarak eylemin gerçekleştiğini bildiren cümlelerdir. Örnek: Söylediklerini anlamıyor değilim. (Anlıyorum)
   • Biçimce Olumlu, Anlamca Olumsuz Cümle: Biçimsel olarak olumsuzluk eki veya sözcüğü içermeyen ancak anlamca eylemin gerçekleşmediğini bildiren cümlelerdir. Örnek: Ne aradı ne sordu. (Aramadı ve sormadı)
   • Soru Cümlesi: Yanıt alma amacı taşıyan cümlelerdir. Sözde soru cümleleri ise yanıt beklemez, anlamı pekiştirir. Örnek: Bu güzel habere kim sevinmez?

   1. Basit Cümle

   Tek bir yargı (yüklem) içeren ve içinde fiilimsi, şart eki veya yan cümlecik oluşturacak başka bir unsur barındırmayan cümlelerdir.

   Örnek: Eski sandıktan çıkan sararmış mektuplar özenle saklanıyordu. (Burada fiilimsi olduğu için basit değildir.)
   Doğru Basit Cümle Örneği: Günün yorgunluğu akşam serinliğinde bütünüyle dağıldı.

   2. Birleşik Cümle

   Tek bir temel yargının yanında en az bir yan yargı (yan cümlecik) bulunduran cümlelerdir:

   • Girişik Birleşik Cümle: Yan cümleciği fiilimsilerle (eylemsilerle) kurulan cümlelerdir. Cümledeki fiilimsi sayısı kadar yan cümlecik vardır. Örnek: Yağmur başlayınca hızla içeriye koştular.
   • Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümleciği dilek-şart kipiyle (-se/-sa) kurulan cümlelerdir. Örnek: Planlı çalışırsan hedeflerine kolayca ulaşırsın.
   • İç İçe Birleşik Cümle: Bir temel cümlenin içinde başka bir cümlenin nesne veya öge görevinde yer almasıyla oluşan cümlelerdir. Örnek: Öğretmenimiz, "Yarın sınav yapacağız," dedi.
   • Ki'li Birleşik Cümle: İki cümlenin "ki" bağlacıyla birbirine bağlandığı yapılardır. Örnek: Görüyorum ki verilen sözler unutulmuş.

   3. Sıralı Cümle

   Aralarında anlam ilgisi bulunan bağımsız en az iki cümlenin birbirine virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir.

   • Bağımlı Sıralı Cümle: Sıralanan cümleler arasında en az bir öge ortaklığı bulunan cümlelerdir. Örnek: Müdür evrakları inceledi, imzalamak üzere masasına bıraktı. (Gizli özne 'Müdür' ve nesne 'evrakları' ortak kullanılmıştır.)
   • Bağımsız Sıralı Cümle: Cümleler arasında hiçbir öge ortaklığı bulunmayan, yalnızca anlam ilgisiyle sıralanmış cümlelerdir. Örnek: Güneş battı, sokaklar yavaş yavaş ıssızlaştı.

   4. Bağlı Cümle

   Aralarında anlam ilgisi bulunan iki veya daha fazla cümlenin bağlaçlarla (ve, ama, fakat, ancak, çünkü, ne... ne... vb.) birbirine bağlandığı yapılardır.

   Örnek: Toplantıya çok iyi hazırlanmıştı ancak sunum sırasında heyecanına yenik düştü.

   Dikkat: Bir cümlede bağlaç bulunması o cümlenin mutlaka bağlı cümle olduğunu göstermez. Bağlacın iki ayrı cümleyi (yüklemi) birbirine bağlaması gerekir. Ögeleri bağlayan bağlaçlar bağlı cümle kurmaz.