Cümle Analizi (Cümle Değerlendirme) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Metin ve cümle analizi sorularında bir yargının hangi boyutu ele aldığını belirlemek en temel basamaktır. Cümle değerlendirme çalışmalarında karşılaşılan yargılar ağırlıklı olarak içerik (muhteva) ve üslup (biçem) olmak üzere iki ana eksende toplanır.

   • İçerik (Konu) Cümleleri: Yazarın yapıtında veya sözünde neyi anlattığını bildiren yargılardır. Eserin teması, işlenen olaylar ve karakterlerin durumu içerik kapsamına girer. "Yazar, bu romanında Anadolu'nun kırsal kesimindeki ekonomik göçün birey üzerindeki yıkıcı etkilerini ele almaktadır." cümlesi doğrudan içeriğe yöneliktir.
   • Üslup (Biçem) Cümleleri: Yazarın konuyu nasıl işlediğini, anlatım tarzını, dil seçimini ve söz sanatlarını belirten yargılardır. Cümle yapıları, sözcük tercihleri, akıcılık ve yalınlık üslubun konusudur. "Kısa ve devrik cümlelerle kurgulanan metin, yöresel söyleyişlerin zenginliğiyle canlı bir ritim kazanmıştır." yargısı eserin üslubunu değerlendirir.

   Cümle analizi sorularında en sık karıştırılan iki kavram saptama ve çıkarımdır. Bu iki kavramın mantıksal sınırlarının doğru çizilmesi gerekir.

   • Saptama (Tespit): Var olan bir durumun, somut bir verinin veya olgunun yoruma kapalı ya da nesnel biçimde belirlenmesidir. Bir gözlemin doğrudan aktarımıdır. Örneğin, "Son beş yılda yayımlanan tarihi roman sayısında belirgin bir artış kaydedilmiştir." ifadesi nesnel bir saptamadır.
   • Çıkarım: Eldeki mevcut veri, gözlem veya saptamalardan hareketle mantıksal bir sonuca, yoruma veya yargıya ulaşma durumudur. Örneğin, "Tarihi romanlara gösterilen bu ilgi, toplumun köklerini yeniden anlama ve geçmişle bağ kurma arayışında olduğunu göstermektedir." cümlesi önceki tespitten üretilmiş bir çıkarımdır.

   Cümle değerlendirme süreçlerinde metnin yüzey yapısının ötesine geçilerek anlamsal bağıntıların çözümlenmesi beklenir.

   • Örtük Anlam: Cümlede doğrudan ifade edilmediği hâlde sözcüklerin bağlamından, vurgusundan veya eklerden çıkarılabilen ikincil anlamlardır. "Sempozyuma bu yıl da sadece alanında yetkin araştırmacılar davet edildi." cümlesinden hem sempozyumun daha önce de yapıldığı hem de geçmişte de benzer bir yetkinlik ölçütünün uygulandığı örtük olarak anlaşılır.
   • Varsayım: Gerçekte henüz gerçekleşmemiş veya kanıtlanmamış bir durumu bir an için gerçekleşmiş kabul etmektir. Genellikle diyelim ki, tut ki, farz edelim, varsayalım gibi ifadelerle kurulur.
   • Tasarı: Gelecekte yapılması planlanan, tasarlanan iş veya hedefleri bildiren ifadelerdir. Gerçekleşmiş bir durumu değil, zihinsel bir planlamayı yansıtır.

   Öncüllü cümle analizi sorularında değerlendirilen yargıların niteleyicileri doğru ayrıştırılmalıdır:

   • Eleştiri ve Öz Eleştiri: Eleştiri bir eserin, kişinin veya durumun olumlu ya da olumsuz yönlerini ortaya koymaktır; günlük dildeki olumsuzluk algısının aksine olumlu eleştiri de mevcuttur. Kişinin kendi davranış, tutum veya üretimlerine yönelik değerlendirmeleri ise öz eleştiri kapsamındadır.
   • Stratejik Çözümleme Basamağı: Numaralanmış cümlelerin değerlendirildiği sorularda, seçenek ile öncül cümle birebir karşılaştırılmalıdır. Seçenekte ileri sürülen yargının (örneğin "II. cümlede bir amaç-sonuç ilişkisi bulunmaktadır") metindeki cümlede tam olarak karşılık bulup bulmadığı; neden-sonuç, koşul veya karşılaştırma gibi diğer anlamsal ilişkilerle karıştırılıp karıştırılmadığı titizlikle denetlenmelidir.