Birleşik Kelimelerin Yazımı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Birleşik Kelimelerin Yazımında Temel Yaklaşım

   Türkçede birleşik kelimelerin ayrı mı yoksa bitişik mi yazılacağını belirleyen temel kıstas, sözcüklerin uğradığı ses olayları, anlam kaymaları ve morfolojik kalıplaşmalardır.

   Anlam Kayması Yoluyla Bitişik Yazım

   Birleşme sırasında kelimelerden her ikisi veya ikincisi anlam değişikliğine uğradığında bu kelimeler bitişik yazılır:

   • Bitki adları: aslanağzı, hanımeli, keçiboynuzu, civanperçemi
   • Hayvan adları: karafatma, danaburnu, yeşilbaş (ördek), çakırkanat
   • Hastalık adları: suçiçeği, itdirseği, arpacık
   • Alet ve eşya adları: kargaburnu (pense), turnageçidi (fırtına), sıçandişi (dikiş)
   • Yiyecek adları: dilberdudağı, kadınbudu, vezirparmağı, bülbülyuvası

   Not: Kelimelerden ikincisi anlamını koruyorsa kelime grubu genellikle ayrı yazılır (örneğin: köpek balığı, çalı kuşu, deve kuşu).

   Bitişik Yazımı Zorunlu Kılan Diğer Durumlar

   Anlam kaymasının yanı sıra belirli ses ve biçim bilgisi özellikleri de bitişik yazımı gerektirir:

   1. Ses Olayına Uğrayan Birleşikler

   Birleşme sırasında ses düşmesi veya türemesi meydana gelen sözcükler bitişik yazılır:

   • kaynana (kayın ana), kaynata (kayın ata), nasıl (ne asıl), niçin (ne için)
   • pazartesi (pazar ertesi), sütlaç (sütlü aş), biri (biri birine > birbirine)
   • Arapça kökenli tek heceli kelimelere yardımcı fiil getirildiğinde türeme veya düşme oluyorsa: hissetmek, reddetmek, kaybolmak, emretmek

   2. Sıfat-Fiil Ekleriyle Kalıplaşanlar

   -an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez, -mış/-miş ekleriyle kurulan gelenekleşmiş birleşikler:

   • cankurtaran, dalgakıran, gökdelen, barışsever, karıncaezmez, hacıyatmaz, varyemez, çokbilmiş, güngörmüş

   3. Somut Yer Bildirmeyen Alt, Üst ve Üzeri Sözleri

   Somut bir mekân veya yön göstermeyen soyut kavramlar bitişik yazılır:

   • ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı (gözetim), şuuraltı
   • akşamüstü, ayaküstü, bayramüstü, suçüstü
   • akşamüzeri, öğleüzeri

   Ayrı Yazılan Birleşik Yapılar

   Birleşen sözcüklerin anlamını koruduğu veya belirli dil bilgisi kalıplarının korunduğu durumlar şunlardır:

   1. İkinci Sözcüğü Anlamını Koruyan Canlı ve Nesne Adları

   • Hayvan türleri: bal arısı, kutup ayısı, kılıç balığı, dağ keçisi, yaban domuzu
   • Bitki türleri: kuru fasulye, çam fıstığı, çörek otu, meyan kökü, ağaç küpesi
   • Nesne ve aletler: tuz ruhu, dolma kalem, dikili taş, alt geçit, üst geçit

   2. Yardımcı Fiille Kurulup Ses Olayı Taşımayanlar

   İlk kelimesinde ünlü düşmesi veya ünsüz türemesi bulunmayan yardımcı fiilli yapılar ayrı yazılır:

   • arz etmek, ayırt etmek, dans etmek, terk etmek, fark etmek, yok olmak, var olmak

   3. Başına Belirli Sözcükler Getirilen Tamlamalar

   Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift sözlerinin başa gelmesiyle oluşan yapılar kural olarak ayrı yazılır:

   • ön söz, ön yargı, ön sezi (dikkat: önsezi gelenekselleşmiş olarak TDK güncel kılavuzunda ayrıdır: ön sezi)
   • ana dili, ana bilim dalı, yan etki, karşı görüş, iç hatlar, dış ticaret, orta kulak

   Sınavlarda Sıkça Karşılaşılan Kritik İnce Ayrıntılar

   "Baş" ve "Başı" Sözleriyle Kurulanlar

   Başa getirilen "baş" ve sonuna getirilen "başı" sözcükleri daima bitişik yazılır:

   • başyazar, başöğretmen, başkomutan, başkent, başparmak, başsavcı
   • ustabaşı, mehterbaşı, aşçıbaşı, binbaşı, elebaşı

   "Ev", "Hane", "Name", "Zade" ile Bitenler

   Bu sözcüklerle oluşturulan birleşik yapılar bitişik yazılır:

   • öğretmenevi, polisevi, basımevi, yayınevi, huzurevi (İstisna: dağ evi, bağ evi ayrı yazılır)
   • dershane, kahvehane, eczane, beyanname, kanunname, amcazade

   Dış, İç, Sıra Sözleriyle Bitenler

   Bu sözcükler her zaman ayrı yazılır:

   • çağ dışı, din dışı, ahlak dışı, kanun dışı
   • ceviz içi, hafta içi, yurt içi
   • akıl sıra, ardı sıra, peşi sıra, yanı sıra

   Uyarı: İkilemelerle birleşik kelimeler karıştırılmamalıdır; ikilemeler arasına noktalama işareti konmaz ve ikilemeler ayrı yazılır (el ele, art arda, baştan başa).