Anlamlarına Göre Cümleler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Cümlede Anlam: Metnin Yapı Taşları

   Cümleler, ilettikleri yargının niteliğine ve amacına göre farklı anlamsal kategorilere ayrılır. Akademik ve edebi metin çözümlemelerinde bu ayrımları doğru kavramak esastır.

   1. Tanım Cümlesi

   Bir kavramın ya da varlığın belirleyici niteliklerini eksiksiz belirterek "Bu nedir?" veya "Bu kimdir?" sorusuna doğrudan yanıt veren cümlelerdir. Genellikle "...-dır / -dir" ekiyle veya "denir" fiiliyle biter.

   • Örnek: Şiir; duygu, düşünce ve imgelerin dilin ses olanaklarıyla dizelere döküldüğü özlü bir yazınsal türdür.

   2. İçerik (Konu) Cümlesi

   Bir yapıtta, yazıda veya konuşmada ele alınan konuyu, neyin anlatıldığını bildiren cümlelerdir. "Yazar bu eserde neyi anlatıyor?" sorusunun karşılığıdır.

   • Örnek: Romanda, Anadolu'dan büyük kente göç eden bir ailenin yaşadığı ekonomik ve kültürel çatışmalar işlenmektedir.

   3. Üslup (Biçem) Cümlesi

   Sanatçının konuyu işleme biçimini, dil ve anlatım özelliklerini, sözcük seçimini, cümle yapısını ve anlatım tarzını belirten cümlelerdir. "Yazar bunu nasıl anlatmış?" sorusuna yanıt verir.

   • Örnek: Kısa, devrik cümlelerle örülmüş yalın anlatımı ve yerel söyleyişlere yer vermesi, metne dinamik bir ritim kazandırmıştır.

   Düşünsel Süreçleri Yansıtan Yargılar

   Yargının gerçekleşme durumu, zihinsel bir tasarıma veya akıl yürütmeye dayalı olduğunda aşağıdaki cümle türleri ortaya çıkar:

   1. Varsayım Cümlesi

   Henüz gerçekleşmemiş bir durumu, olayı veya olguyu bir an için gerçekleşmiş gibi kabul ederek akıl yürütmeyi sağlayan cümlelerdir. Genellikle "diyelim ki", "tut ki", "farz edelim", "kabul edelim ki" gibi ifadelerle kurulur.

   • Örnek: Tut ki sınav sonuçları beklediğin gibi gelmedi, ikinci bir planın var mı?

   2. Olasılık (İhtimal) ve Tahmin Cümleleri

   Olasılık: Bir durumun gerçekleşip gerçekleşmeyeceği konusunda kesin bir kanı taşımama, ikircikli olma durumudur. Genellikle "-ebilmek" fiili veya "belki" sözcüğüyle sağlanır.

   • Örnek: Akşama doğru hava soğuyabilir, yanına kalın bir ceket almalısın.

   Tahmin: Sezgilerden, gözlemlerden, tecrübelerden veya eldeki ipuçlarından yola çıkarak bir duruma dair geleceğe ya da bilinmeyene yönelik çıkarımda bulunmaktır.

   • Örnek: Bu saatte kütüphanedeki yoğunluk azalmış olmalı; çünkü sınav dönemi henüz başlamadı.

   3. Tasarı Cümlesi

   Gelecekte yapılması planlanan, zihinde tasarlanan bir eylemi veya hedefi bildiren yargılardır.

   • Örnek: Gelecek yıl tez çalışmamı tamamlayıp bir edebiyat dergisinde yazı dizisi başlatmayı düşünüyorum.

   Değerlendirme, Yorum ve Duygu İçeren Anlatımlar

   Özneye ait duygu, tutum ve kişisel değerlendirmelerin öne çıktığı cümleler anlamlarına göre şu başlıklar altında toplanır:

   1. Eleştiri ve Öz Eleştiri

   Eleştiri: Bir sanatçının, eserin veya olayın olumlu ya da olumsuz yönlerini ortaya koyan nesnel veya öznel değerlendirmelerdir.

   • Örnek: Yazar kurguda başarılı olsa da karakterlerin iç dünyasını yansıtırken yüzeysel kalmaktan kurtulamamış.

   Öz Eleştiri: Kişinin kendi davranışlarını, tutumlarını, eserlerini veya eksikliklerini tarafsızca sorgulayarak eleştirmesidir.

   • Örnek: Zaman planlamasını doğru yapamadığım için araştırmamın son bölümünü gereken titizlikle hazırlayamadım.

   2. Öneri Cümlesi

   Bir sorunu çözmek, eksikliği gidermek ya da bir durumu daha iyiye ulaştırmak amacıyla sunulan tavsiye veya yol gösterici yargılardır.

   • Örnek: Konuşmanızın etkisini artırmak için soyut kavramları günlük yaşamdan somut örneklerle desteklemeniz yararlı olacaktır.

   3. Kanıksama ve Yadsıma Cümleleri

   Kanıksama: Çok tekrarlanan olumsuz bir duruma alışma, artık ondan rahatsız olmama durumudur.

   • Örnek: Şehirdeki bitmek bilmeyen inşaat gürültüsünü artık hiçbirimiz yadırgamıyoruz.

   Yadsıma (İnkâr): Yapılan bir işi, söylenen bir sözü veya gerçekleşmiş bir eylemi kabul etmeme, reddetmedir.

   • Örnek: O toplantıda alınan kararlara onay verdiğim iddiaları gerçeği yansıtmamaktadır.

   Söz Aktarımı ve Anlatım Tarzları

   Cümleler, bir başkasına ait sözün iletilme biçimine ve ifadedeki örtük anlam amaçlarına göre de sınıflandırılır:

   1. Doğrudan Anlatım

   Başkasına ait bir sözün ya da düşüncenin, hiç değiştirilmeden, söylendiği biçimiyle aktarılmasıdır. Genellikle tırnak işareti içinde veya cümlenin sonuna virgül konularak "dedi", "demiş" gibi fiillerle tamamlanır.

   • Örnek: Descartes, "Düşünüyorum, öyleyse varım." sözüyle felsefesinde kuşkuyu bir yöntem olarak temellendirir.

   2. Dolaylı Anlatım

   Başkasına ait bir sözün ya da yargının, anlamı korunarak aktaran kişinin kendi dil ve üslubuyla yeniden yapılandırılarak aktarılmasıdır. Genellikle "...-dığını belirtti", "...-eceğini söyledi" gibi fiilimsili kalıplarla biter.

   • Örnek: Yazar, son kitabında çocukluk anılarından yola çıkarak toplumsal hafızayı sorguladığını ifade etti.

   3. Kinayeli (İğneleyici) Anlatım

   Bir sözün, alay etme, küçümseme veya yerme amacıyla gerçek anlamının tam karşıtı kastedilerek kullanılmasıdır. Yazıda çoğunlukla ayraç içinde ünlem işareti (!) ile belirtilir.

   • Örnek: O kadar dikkatli bir çalışandır (!) ki hazırladığı raporda tek bir doğru veri bulunmaz.