Anlam Belirsizliği Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Anlam Belirsizliğine Giriş

   Bir cümlenin birden fazla anlama gelecek şekilde kurulması ya da iletmek istediği yargının net olmaması durumuna anlam belirsizliği denir. Türkçede duru ve açık bir anlatımda her cümlenin tek ve kesin bir yargı bildirmesi beklenir.

   Anlam belirsizliği, anlamsal düzeydeki anlatım bozuklukları arasında yer alır ve çoğunlukla dil bilgisi ögelerinin eksik veya hatalı yapılandırılmasından kaynaklanır. Başlıca nedenleri şunlardır:

   • Kişi zamirinin eksikliği,
   • Noktalama işaretlerinin (özellikle virgülün) kullanılmaması,
   • Karşılaştırma ögelerinin eksik veya çift anlam doğuracak şekilde kurulması.

   Zamir Eksikliği Kaynaklı Belirsizlik

   Türkçede ikinci tekil kişi (senin) ve üçüncü tekil kişi (onun) iyelik ekleri bazı durumlarda aynı ses yapısına sahip olabilir. Cümlede tamlayan durumundaki kişi zamiri kullanılmadığında, eylemin veya durumun kime ait olduğu belirsizleşir.

   Örnek:

   • Yarışmada birinci olduğunu duyunca çok sevindik.

   Bu cümlede "birinci olan" kişinin senin mi yoksa onun mu olduğu açık değildir. Cümle iki farklı anlama gelebilmektedir:

   1. (Senin) yarışmada birinci olduğunu duyunca çok sevindik.
   2. (Onun) yarışmada birinci olduğunu duyunca çok sevindik.

   Bu anlatım bozukluğunu gidermek için cümlenin başına uygun kişi zamiri (senin veya onun) getirilmelidir.

   Virgül Eksikliği ve Anlam Kayması

   Yazılı anlatımda özneden sonra ya da adlaşmış sıfatlardan sonra virgül (,) kullanılmaması, sözcüklerin birbiriyle olan tamlama veya görev ilişkisini belirsizleştirir. Bu durum cümlenin iki farklı öge dizilişiyle okunmasına yol açar.

   Örnek:

   • Genç doktora durumu sakince açıkladı.

   Bu cümlede iki farklı yorum ortaya çıkmaktadır:

   • Bir genç, doktora durumu açıklamaktadır (Genç, doktora durumu sakince açıkladı.).
   • Bir kişi, genç olan bir doktora durumu açıklamaktadır (Genç doktora, durumu sakince açıkladı.).

   Adlaşmış sıfat ile ardından gelen isim arasına virgül konularak bu tür anlam belirsizlikleri önlenir.

   Karşılaştırma Bildiren Cümlelerde Belirsizlik

   Karşılaştırma ilgisi kurulan cümlelerde cümlenin eksik ögelerle kurulması, karşılaştırılan durumların veya öznelerin birbirine karışmasına neden olur.

   Örnek:

   • Edebiyatı senden çok severim.

   Bu cümlede iki farklı anlam kastedilmiş olabilir:

   1. Benim edebiyatı sevme derecem, senin edebiyatı sevme derecenden fazladır.
   2. Benim edebiyatı sevme derecem, seni sevme derecemden fazladır.

   Bu karışıklığı gidermek için karşılaştırmanın tarafları ve eylemleri açık ifadelerle yazılmalıdır: "Edebiyatı, senin sevdiğinden daha çok severim." biçiminde düzeltilebilir.

   Örnek Cümle Analizleri

   Aşağıdaki cümlelerde yer alan anlam belirsizliklerinin nedenlerini ve giderilme yollarını inceleyiniz:

   • "Kardeşini okulun bahçesinde göremedim."
     Sorun: Zamir eksikliği (Senin kardeşini mi, onun kardeşini mi?)
     Düzeltme: "Senin kardeşini okulun bahçesinde göremedim."
   • "Yabancı polise bir şeyler anlatmaya çalışıyordu."
     Sorun: Virgül eksikliği (Yabancı bir kimse polise mi anlatıyor, yoksa yabancı bir polise mi anlatılıyor?)
     Düzeltme: "Yabancı, polise bir şeyler anlatmaya çalışıyordu."
   • "Yemek yapmayı annemden çok severim."
     Sorun: Karşılaştırma hatası (Annemin sevdiğinden çok mu, yoksa annemi sevdiğimden çok mu?)
     Düzeltme: "Yemek yapmayı, annemin sevdiğinden daha çok severim."