Türkiye'nin Yerşekillerinin Genel Özellikleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Türkiye, jeolojik olarak genç oluşumlu bir ülkedir. Arazisinin büyük kısmı Senozoik'te (özellikle Tersiyer ve Kuvaterner) şekillenmiştir. Bu durum, arazinin yüksek, engebeli ve dinamik bir morfolojiye sahip olmasının temel nedenidir.

   • Ortalama Yükselti: Türkiye'nin ortalama yükseltisi 1132 metredir. Bu değer Avrupa Kıtası'nın ortalama yükseltisinin (yaklaşık 330 m) oldukça üzerindedir.
   • Yükselti Eğilimi: Ülkede genel yükselti batıdan doğuya doğru düzenli olarak artar. Ege kıyılarında deniz seviyesine yakın olan taban seviyesi, Doğu Anadolu Bölgesi'nde 2000 metrenin üzerine çıkar.
   • Epirojenik Yükselme: Miyosen sonlarında aşınarak peneplen (yontukdüz) hâline gelen arazi, Kuvaterner başlarındaki toptan yükselme (epirojenez) sonucunda yüksekte kalmış düzlükler ve derin yarılmış vadiler kazanmıştır.

   Türkiye'deki ana orojenik kuşaklar, Avrasya ile Afrika-Arabistan levhalarının birbirine yaklaşması sonucu sıkışan Tethys Jeosenklinali tortullarının kıvrılmasıyla oluşmuştur. Bu sistem Alp-Himalaya Dağ Kuşağı içerisinde yer alır.

   • Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar: Kuzeyde Karadeniz kıyısına paralel uzanan Kuzey Anadolu Dağları ile güneyde Akdeniz kıyısına paralel uzanan Toros Dağları ana kıvrım kuşaklarını oluşturur.
   • Uzanış Doğrultusunun Etkileri: Dağların genel olarak doğu-batı yönlü uzanması, kıyı ile iç kesimler arasında nemli hava kütlelerinin geçişini engeller. Bunun sonucunda iç bölgelerde karasallık belirginleşir, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım çoğunlukla doğal geçitlerle sağlanır.

   Alp Orojenezi'ne bağlı tektonik sıkışmalar, sert ve eski masif arazilerde kırılmalara (faylanma) yol açarken derin kabuk çatlakları boyunca volkanizma faaliyetlerini tetiklemiştir.

   • Horst-Graben Sistemleri: Özellikle Batı Anadolu'da (Ege Bölgesi) gerilme tektoniğine bağlı olarak kırık dağları (horstlar: Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları) ve çöküntü ovaları (grabenler: Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes) meydana gelmiştir.
   • Volkanik Morfoloji: Doğu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde hat boyunca sıralanmış stratovolkanlar (Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut, Erciyes, Hasan Dağı vb.) geniş lav platoları ve volkanik koniler oluşturmuştur.
   • Sismik Aktivite: KAF (Kuzey Anadolu Fay Hattı), DAF (Doğu Anadolu Fay Hattı) ve BAF (Batı Anadolu Fay Hattı) boyunca deprem riski ve jeotermal kaynak yoğunluğu oldukça yüksektir.

   Genç topoğrafya üzerinde dış kuvvetlerin aşındırma ve biriktirme süreçleri morfolojik çeşitliliği doğrudan belirler.

   • Yüksek Platolar: Türkiye arazisinin önemli bir kısmı yüksek platolardan oluşur. İç Anadolu'da tabaka düzlüğü platoları (Haymana, Cihanbeyli, Obruk), Doğu Anadolu'da lav platoları (Erzurum-Kars, Ardahan) ve Akdeniz'de karstik platolar (Teke, Taşeli) geniş yer kaplar.
   • Akarsu Morfolojisi: Gençleşmiş akarsu ağları nedeniyle akarsuların yatak eğimleri, akış hızları ve aşındırma güçleri fazladır. Vadiler çoğunlukla derin, çentik ve kanyon profillidir; akarsular hidroelektrik enerji potansiyeli bakımından zengindir.
   • Kıyı Morfolojisi: Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda boyuna kıyı tipi görülürken, dağların kıyıya dik uzandığı Ege kıyılarında enine kıyı tipi ve çok sayıda koy, körfez ile ada gelişmiştir.