Türkiye'nin Kıyı Tipleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Kıyı Tiplerinin Gelişimini Belirleyen Unsurlar

   Türkiye, üç tarafı denizlerle çevrili ve yaklaşık 8.333 kilometrelik kıyı şeridine sahip bir ülkedir. Kıyı topoğrafyasının şekillenmesinde dağların kıyı çizgisine uzanış doğrultusu, jeolojik yapı, dördüncü jeolojik zamandaki (Kuvaterner) östatik deniz seviyesi değişimleri ve dalga-akıntı süreçleri birincil rol oynamıştır.

   Türkiye kıyılarında farklı kıyı tiplerinin görülmesi büyük ölçüde tektonik hareketler ve yer şekillerinin çeşitliliği ile açıklanırken, bazı kıyı tiplerinin görülmemesi ise mutlak konum (enlem/matematik konum) ve özel konum (iç deniz özellikleri) koşullarına bağlıdır.

   Boyuna ve Enine Kıyı Tipleri

   Türkiye'de dağ sıralarının kıyı çizgisine göre konumu, kıyı profilinin ana karakterini belirler:

   • Boyuna Kıyı Tipi: Dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında görülür. Bu kıyılarda falez (yalıyar) oluşumu yaygındır; kıta sahanlığı (şelf) dardır, koy, körfez ve doğal liman sayısı azdır. Kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım çoğunlukla doğal geçitlerle sağlanır.
   • Enine Kıyı Tipi: Dağların kıyı çizgisine dik uzandığı Ege kıyılarında (Edremit Körfezi ile Kuşadası arası) etkilidir. Girinti, çıkıntı, koy, körfez ve ada sayısı fazladır; kıta sahanlığı oldukça geniştir. Denizel etki grabenler boyunca iç kesimlere kadar sokulabilir.

   Boğulma ve Karstik Kökenli Kıyı Tipleri

   Deniz seviyesi yükselmesi (transgresyon) ve litolojik özellikler sonucu Türkiye'de belirgin özel kıyı tipleri meydana gelmiştir:

   • Ria Tipi Kıyılar: Eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşur. İstanbul ve Çanakkale boğazları, Haliç ve Güneybatı Ege'deki Menteşe kıyıları tipik ria örnekleridir.
   • Dalmaçya Kıyı Tipi: Kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının çukur kısımlarının sular altında kalmasıyla, kıyı çizgisine paralel adacıklar zinciri oluşur. Antalya-Kaş ile Finike arasındaki kıyılar bu tipin Türkiye'deki en belirgin sahasıdır.
   • Limanlı Kıyı Tipi: Geniş tabanlı vadilerin ya da koyların deniz kulağı (kıyı kordonu/tombolo) ile kısmen kapatılması sonucu oluşur. Marmara Denizi kıyısındaki Büyükçekmece ve Küçükçekmece gölleri çevresi ile Karadeniz'deki Durusu (Terkos) kıyıları örnektir.
   • Kalanklı Kıyı Tipi: Karstik kanyon vadilerin deniz tarafından basılmasıyla oluşan derin, dar ve dik kıyılardır. Mersin-Silifke kıyı kuşağında görülür.

   Hangi Kıyı Tipleri Görülmez?

   Türkiye'nin coğrafi özellikleri nedeniyle bazı kıyı tiplerinin oluşumu mümkün olmamıştır:

   • Fiyort ve Skyer Tipi Kıyılar: Buzul vadilerinin deniz altında kalmasıyla oluşan fiyortlar ve buzul örtülerinin geride bıraktığı binlerce adacıktan oluşan skyer kıyılar, Türkiye'de görülmez. Gerekçe: Türkiye ılıman kuşakta yer alır; buzullaşma kıyı seviyesine hiçbir jeolojik dönemde inmemiştir (Matematik konum/Enlem etkisi).
   • Haliç ve Vat Tipi Kıyılar: Belirgin gelgit genliğine bağlı olarak oluşan bu kıyılar Türkiye kıyılarında gelişemez. Gerekçe: Türkiye denizleri okyanusa doğrudan kıyısı olmayan iç deniz niteliğindedir ve gelgit genliği oldukça düşüktür (Özel konum etkisi). Not: İstanbul'daki Haliç bir kıyı tipi olan hâliç değil, ria tipi bir boğulmuş akarsu vadisidir.
   • Mercan (Atol/Resif) Kıyıları: Sıcak tropikal deniz canlıları olan mercan iskeletlerinin birikimiyle oluşan bu yapılar, deniz suyu sıcaklığının yetersizliği sebebiyle Türkiye kıyılarında bulunmaz.