Türkiye'de Nemlilik ve Yağış Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Türkiye'de Nem Türleri ve Dağılışı

   Atmosferdeki su buharı miktarını ifade eden nemlilik, sıcaklık ve su kaynaklarına bağlı olarak değişkenlik gösterir. Türkiye'de nem dinamikleri üç temel başlık altında incelenir:

   • Mutlak Nem: Bir metreküp hava içinde bulunan su buharının gram cinsinden ağırlığıdır. Sıcaklık ve buharlaşma yüzeyine bağlıdır. Bu nedenle Türkiye'de mutlak nem değerleri yaz aylarında ve özellikle Akdeniz kıyılarında en yüksek seviyeye ulaşırken, kış mevsiminde ve deniz etkisinden uzak Doğu Anadolu platolarında en düşük seviyededir.
   • Maksimum Nem: Belirli bir sıcaklıkta bir metreküp havanın taşıyabileceği en yüksek su buharı miktarıdır. Yalnızca sıcaklıkla doğru orantılı olarak değişir. Yaz aylarında Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde en yüksek, kış aylarında ise Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerinde en düşüktür.
   • Bağıl (Nispi) Nem: Havadaki mutlak nemin o sıcaklıktaki maksimum neme oranıdır ve yüzde olarak ifade edilir. Bağıl nemin yüksek olması yağış olasılığını artırır. Türkiye'de yıl boyunca bağıl nemin en yüksek olduğu alanlar Karadeniz kıyı kuşağı (özellikle Doğu Karadeniz) iken; yaz aylarında sıcaklık ve şiddetli buharlaşma nedeniyle bağıl nemin en düşük olduğu saha Güneydoğu Anadolu'dur.

   Türkiye'de Yağış Oluşum Tipleri

   Havanın soğuyarak neme doygun hale gelmesi (bağıl nemin %100'e ulaşıp yoğuşmanın gerçekleşmesi) sonucunda yağış meydana gelir. Türkiye'nin morfolojik ve konumsal özellikleri nedeniyle üç temel yağış tipi görülür:

   • Orografik (Yamaç) Yağışlar: Nemli hava kütlelerinin kıyıya paralel uzanan dağ sıralarına çarparak yükselmesi ve soğumasıyla oluşur. Türkiye'de dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı Kuzey Anadolu Dağları'nın denize bakan kuzey yamaçları ile Toros Dağları'nın denize bakan güney yamaçlarında yaygın olarak görülür. Doğu ve Batı Karadeniz ile Teke ve Taşeli platolarının kıyı kesimleri en belirgin sahalardır.
   • Konveksiyonel (Yükselim) Yağışlar: Güneşlenme sonucu ısınan havanın hafifleyerek dikey doğrultuda yükselmesi ve soğumasıyla meydana gelir. Deniz etkisine kapalı iç kesimlerde, özellikle İç Anadolu'da ilkbahar sonlarında görülen ve halk arasında kırkikindi olarak adlandırılan yağışlar ile Erzurum-Kars Platosu'nda yaz aylarında görülen yağışlar bu tiptedir.
   • Cephesel (Frontal) Yağışlar: Sıcak ve soğuk farklı karakterdeki iki hava kütlesinin karşılaşma alanlarında sıcak havanın soğuk hava üzerinde yükselmesiyle oluşur. Türkiye'nin orta kuşakta bulunmasının doğrudan bir sonucu olarak ülke genelinde kış mevsiminde görülen yağışların büyük kısmı cephesel kökenlidir. En karakteristik olarak Akdeniz, Ege ve Marmara bölgelerinde etkili olur.

   Türkiye'de Yağışın Alansal Dağılışı

   Türkiye'de yıllık ortalama yağış miktarı coğrafi bölgelere ve yeryüzü şekillerine göre belirgin farklılıklar gösterir. Yağış dağılışını belirleyen temel faktörler dağların uzanış doğrultusu, kıyıya olan mesafe (denizellik/karasallık) ve yükseltidir.

   • En Fazla Yağış Alan Yöreler: Dağların kıyıya paralel ve hemen kıyıdan itibaren yükseldiği alanlardır. Doğu Karadeniz (Rize kıyı kuşağında yıllık 2400 mm'yi aşar), Batı Karadeniz, Batı Akdeniz (Menteşe Yöresi ve Antalya çevresi), Nur Dağları çevresi ile Doğu Anadolu'nun güneyindeki Hakkâri dağlık yöresi en çok yağış alan alanlar arasındadır.
   • En Az Yağış Alan Yöreler: Etrafı yüksek dağlarla çevrili çanak tabanları ve deniz etkisinden uzak karasal alanlardır. Tuz Gölü Havzası, Konya Ovası ve Malatya-Iğdır gibi tektonik oluklar çevrelerine göre belirgin şekilde az yağış alır (Iğdır ve Tuz Gölü çevresinde yıllık yağış 300-350 mm civarındadır). Güneydoğu Anadolu'nun güney kesimleri de kurak sahalar kapsamındadır.

   Türkiye'de Yağış Rejimleri

   Yağışın yıl içindeki aylara ve mevsimlere göre dağılım düzenine yağış rejimi denir. Türkiye'de görülen başlıca rejimler şunlardır:

   • Karadeniz Yağış Rejimi: Her mevsim yağışlı ve düzenlidir. En fazla yağış sonbaharda, en az yağış ilkbaharda düşer.
   • Akdeniz Yağış Rejimi: Kışlar ılık ve bol yağışlı, yazlar sıcak ve kuraktır. Düzensiz bir rejimdir; yağışların yaklaşık yarısı kış aylarında cephesel kökenli olarak gerçekleşir. Ege, Akdeniz ve Güney Marmara'da etkilidir.
   • İç Anadolu (Step) Yağış Rejimi: En fazla yağış ilkbahar aylarında konveksiyonel hareketlerle düşerken, yaz mevsimi kurak geçer.
   • Sert Karasal (Erzurum-Kars) Yağış Rejimi: Kışlar kar yağışlı ve dondurucu geçerken, en fazla yağış ilkbahar sonu ve yaz başlarında konveksiyonel olarak düşer; bu durum gür çayır örtüsünün gelişmesini sağlar.

   Nemlilik ve yağış rejimindeki bu çeşitlilik; Türkiye'de doğal bitki örtüsü kuşaklarının, akarsu debilerinin, toprak oluşum süreçlerinin ve tarımsal ürün çeşitliliğinin bölgesel düzeyde farklılaşmasına doğrudan zemin hazırlar.