Türkiye'nin Platoları ve Ovaları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Platoların Genel Özellikleri ve Jeomorfolojik Gelişimi

   Platolar, akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış, çevresine göre belirgin biçimde yüksekte kalan dalgalı düzlüklerdir. Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olması ve Neojen sonu ile Kuvaterner başında gerçekleşen epirojenik yükselme (toptan yükselme), platoların ülke genelinde geniş yer kaplamasına neden olmuştur.

   Oluşum Kökenlerine Göre Platolar

   • Aşınım (Peneplen) Platoları: Yeryüzü şekillerinin dış kuvvetlerle aşındırılarak deniz seviyesine kadar alçaltılması ve ardından epirojenik hareketlerle yeniden yükselmesi sonucu oluşur. Çatalca-Kocaeli Platosu bu grubun en belirgin örneğidir; yükseltisi en az olan ve sanayileşme/nüfus yoğunluğu en yüksek platodur.
   • Karstik Platolar: Kireç taşı (kalker) gibi kolay çözünebilen kayaçların yaygın olduğu, yüzey sularının yer altına sızdığı geçirgen arazilerdir. Akdeniz Bölgesi'nde yer alan Teke ve Taşeli platoları bu gruptadır. Su tutma kapasitelerinin düşüklüğü ve engebeli mikro topoğrafyaları nedeniyle tarım kısıtlıdır; kıl keçisi yetiştiriciliği yaygındır.
   • Lav (Volkanik) Platoları: Volkanik faaliyetler sonucu yüzeye çıkan bazaltik lavların geniş alanlara yayılıp soğumasıyla meydana gelir. Doğu Anadolu'daki Erzurum-Kars ve Ardahan platoları tipik örnekleridir. Türkiye'nin en yüksek platolarıdır; yaz yağışlarına bağlı gelişen gür çayırlar sayesinde büyükbaş mera hayvancılığı temel ekonomik faaliyettir.
   • Yatay Duruşlu (Tabaka Düzlüğü) Platolar: Sert tabakaların aşınmaya direnç göstermesi ve yatay tortul katmanların akarsularca yarılmasıyla belirir. İç Anadolu'da Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzunyayla ve Güneydoğu Anadolu'da Gaziantep, Şanlıurfa platoları ile Ege'de Yazılıkaya Platosu bu tiptedir. Tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık yaygındır.

   Ovaların Jeomorfolojik Sınıflandırması

   Ovalar, çevresine göre alçakta yer alan, eğimin az olduğu ve akarsuların biriktirme süreçleriyle şekillenen düzlüklerdir. Türkiye'deki ovalar temel olarak kıyı (delta) ovaları ve iç ovalar olarak iki ana grupta incelenir.

   Kıyı Ovaları (Delta Ovaları)

   Akarsuların taşıdıkları alüvyonları sığ kıyılarda, gelgit genliğinin düşük ve dalga aşındırmasının zayıf olduğu deniz tabanlarında biriktirmesiyle meydana gelir. Toprakları alüvyal kökenli olduğu için mineralce zengin ve son derece verimlidir.

   • Karadeniz: Çarşamba (Yeşilırmak), Bafra (Kızılırmak).
   • Ege: Dikili (Bakırçay), Menemen (Gediz), Selçuk (Küçük Menderes), Balat (Büyük Menderes).
   • Akdeniz: Çukurova (Seyhan ve Ceyhan nehirleri birleşimiyle oluşan en büyük delta ovamız), Silifke (Göksu).

   İç Ovalar

   • Tektonik Ovalar: Yerkabuğu hareketleri (faylanmalar) sonucu oluşan graben ve çöküntü sahalarının alüvyonlarla dolmasıyla belirir. Türkiye'de en yaygın ova türüdür. Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde Düzce, Bolu, Merzifon, Erbaa, Niksar, Erzincan; Doğu Anadolu Fay Hattı üzerinde Amik, Elazığ, Malatya, Muş; Batı Anadolu Fay Sisteminde ise graben oluklarına yerleşmiş ovalar yer alır.
   • Karstik Ovalar (Polye Düzlükleri): Kalker, jips veya kaya tuzu arazilerde çözünme ve çökme süreçleriyle açılan geniş çukurlukların tabanlarında oluşur. Başlıcaları; Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı (TAKKE) ovalarıdır.
   • Eski Göl Tabanı Ovaları: Jeolojik dönemlerde göl alanı olan çanakların kuruyarak düzleşmesiyle oluşur; en geniş örneği Konya Ovası'dır.

   Plato ve Ovaların Beşerî ve İktisadi Kullanımı

   Platolar ve ovalar, Türkiye'nin tarımsal üretim üsleri ve yerleşme merkezleridir. Ovalar yoğun sanayi tesisleri, ulaşım ağları ve metropol yerleşimlerinin çekim merkezini oluştururken, platolar kırsal yerleşmeler ve tarımsal arazi kullanımına ev sahipliği yapar.

   Karşılaşılan Temel Çevre ve Arazi Kullanımı Sorunları

   • Tarımsal Arazilerin Amaç Dışı Kullanımı: Birinci sınıf tarım arazisi olan ova tabanlarının sanayi, lojistik ve konut alanlarına açılması (örneğin Bursa ve Çukurova ovaları) geri dönüşü olmayan toprak kaybına yol açmaktadır.
   • Tektonik Risk Faktörü: Türkiye'deki iç ovaların çok büyük bir kısmı aktif fay kuşaklarının çöküntü alanlarına yerleştiğinden, bu düzlüklerdeki yoğun yapılaşma yüksek deprem riski barındırır. Sıvılaşma riski alüvyal tabanlarda yıkıcılığı artırmaktadır.
   • Yeraltı Su Seviyesinin Çekilmesi ve Obruklar: Özellikle İç Anadolu platolarında ve Konya Kapalı Havzası'nda aşırı ve denetimsiz yeraltı suyu kullanımı hidrolojik dengeyi bozmakta, kireç taşlarının tavan bloklarının çökmesiyle tarım alanlarında obruk oluşumları hızlanmaktadır.