Türkiye'de Yerleşme Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Anadolu'da İlk Yerleşmeler ve Tarihsel Gelişim

   Anadolu Yarımadası; elverişli iklim şartları, verimli tarım toprakları, zengin su kaynakları ve stratejik konumu nedeniyle Paleolitik Çağ'dan itibaren sürekli yerleşmelere sahne olmuştur. Türkiye sınırları içinde bilinen en eski yerleşim izleri ve mağara yerleşmeleri arasında İstanbul'daki Yarımburgaz ile Antalya'daki Karain Mağarası öne çıkmaktadır.

   Neolitik Çağ ile birlikte yerleşik hayata geçilmiş, ilk tarım ve köy yerleşmeleri kurulmuştur. Konya Çumra'da yer alan Çatalhöyük, Şanlıurfa'daki Göbeklitepe, Diyarbakır'daki Çayönü ve Burdur'daki Hacılar bu dönemin dünya çapındaki ilk yerleşim örnekleridir. Çayönü, Güneydoğu Avrupa ve Orta Doğu'daki ilk köy yerleşmesi örneklerinden biri kabul edilirken; Çatalhöyük ise insanlık tarihinin ilk şehir yerleşmelerinden biri sayılmaktadır.

   Doğal ve Beşerî Çevre Etkisi

   Türkiye'de yerleşmelerin dağılışı ve yoğunluğu homojen değildir. Bu dağılış üzerinde doğal ve beşerî faktörler belirleyici rol oynar:

   • Yer Şekilleri ve Yükselti: Engebenin ve eğimin fazla olduğu dağlık alanlar (Doğu Karadeniz Dağları, Menteşe Yöresi, Teke ve Taşeli Platoları, Doğu Anadolu Dağlık Alanları) seyrek nüfuslu ve seyrek yerleşimlidir. Buna karşılık düzlükler, graben ovaları ve delta ovaları yoğun yerleşme alanlarıdır.
   • İklim: Sıcaklık ve yağış koşullarının elverişli olduğu kıyı bölgeleri iç kesimlere göre daha yoğun yerleşilmiştir.
   • Su Kaynakları: Akarsu boyları, vadi tabanları ve göl kenarları tarih boyunca yerleşmelerin ilk kurulduğu alanlar olmuştur.
   • Ekonomik Faaliyetler ve Ulaşım: Sanayi, ticaret, turizm ve tarımın geliştiği, ana ulaşım akslarının kesiştiği kavşak noktaları (İstanbul, Bursa, İzmir, Ankara, Adana, Gaziantep) sık yerleşim alanlarını oluşturur.

   Dokularına Göre Kırsal Yerleşmeler

   Kırsal yerleşmeler; nüfus miktarı, ekonomik etkinlikleri ve mekânsal dokularına göre ayrılır. Evlerin birbirine olan mesafesine göre yerleşmeler iki temel dokuya ayrılır:

   • Dağınık Yerleşmeler: Engebenin fazla, su kaynaklarının bol ve tarım arazilerinin küçük, parçalı olduğu alanlarda görülür. Türkiye'de en belirgin örneği Karadeniz Bölgesi kıyı kuşağı ve dağ yamaçlarıdır.
   • Toplu Yerleşmeler: Yer şekillerinin sade, su kaynaklarının yetersiz veya belirli noktalarda toplandığı alanlarda evler bir aradadır. Türkiye'de en yaygın olarak İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde görülür.

   Yerleşme planına göre ise kırsal alanlarda vadi boyunca uzanan çizgisel yerleşmeler, yol kavşaklarında gelişen ışınsal yerleşmeler veya meydan etrafında toplanan dairesel yerleşmeler ayırt edilir.

   Köy Altı Yerleşmelerinin Sınıflandırılması

   Köyden daha küçük, idari bakımdan köye bağlı olan yerleşmelere köy altı yerleşmeleri denir. Bu yerleşmeler ortaya çıkış amaçlarına ve sürekliliklerine göre ikiye ayrılır:

   1. Kalıcı (Sürekli) Köy Altı Yerleşmeleri

   Temel ekonomik faaliyetin tarım olduğu veya tarımla hayvancılığın bir arada yürütüldüğü alanlardır:

   • Çiftlik: Geniş tarım arazileri üzerinde kurulmuş, tarım ve hayvancılığın yapıldığı yerleşmelerdir (Trakya, Ege, İç Anadolu, Akdeniz).
   • Mahalle: Köyden ayrılmış ancak idari olarak köye bağlı, kalıcı konut topluluklarıdır (Batı Karadeniz, Marmara).
   • Divan: Birbirinden uzakta kurulmuş birkaç mahallenin birleşmesiyle oluşan yerleşmelerdir (Özellikle Batı Karadeniz).
   • Mezra: Tarım ve hayvancılığın birlikte yapıldığı, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygın sürekli yerleşmelerdir.

   2. Geçici Köy Altı Yerleşmeleri

   Temel ekonomik etkinliğin hayvancılık olduğu, mevsime bağlı kullanılan yerleşmelerdir:

   • Yayla: Hayvan otlatma, dinlenme veya rekreasyon amacıyla çıkılan, Türkiye'de en yaygın geçici yerleşmedir (Toroslar, Doğu Karadeniz, Doğu Anadolu).
   • Kom: Doğu Anadolu'da küçükbaş veya büyükbaş hayvancılık amacıyla kurulan taş yapılardan oluşan yerleşmedir.
   • Ağıl: Küçükbaş hayvanların geceyi geçirmesi için etrafı çit veya taşla çevrili barınak alanlarıdır (İç Anadolu, Doğu Anadolu).
   • Oba: Göçebe hayvancılık yapan ailelerin çadırlardan kurduğu yerleşmelerdir (Toroslar, Güney Anadolu).
   • Dalyan: Deniz, göl veya akarsu kıyılarında balıkçılık amacıyla kurulan geçici su ürünleri yerleşmeleridir (Ege ve Akdeniz kıyıları).

   Türkiye'de Şehirlerin Fonksiyonel Özellikleri

   Şehir yerleşmeleri; nüfusun tarım dışı sektörlerde (sanayi, ticaret, hizmet) istihdam edildiği, alt ve üst yapı hizmetlerinin geliştiği yerleşim birimleridir. Şehirler öne çıkan ekonomik ve idari işlevlerine göre sınıflandırılır:

   • İdari Şehirler: Başkentlik fonksiyonu ile gelişen Ankara bu grubun temel örneğidir.
   • Sanayi Şehirleri: Üretim tesislerinin yoğunlaştığı Kocaeli, Bursa, Sakarya, Karabük, İskenderun ve Ereğli gibi merkezlerdir.
   • Liman ve Ticaret Şehirleri: Hinterlandı geniş limanlara sahip olan İstanbul, İzmir, Mersin ve Trabzon ticaret fonksiyonuyla büyümüştür.
   • Tarım Şehirleri: Ekonomisi büyük ölçüde verimli ovalardaki tarımsal üretime dayanan Rize, Bafra, Çarşamba, Akhisar ve Karaman gibi merkezlerdir.
   • Turizm Şehirleri: Doğal ve tarihi çekicilikleri barındıran Antalya, Muğla (Bodrum, Fethiye), Nevşehir ve Alanya gibi merkezlerdir.
   • Madencilik Şehirleri: Yeraltı kaynaklarının çıkarımı ve işletilmesiyle öne çıkan Zonguldak (taş kömürü), Batman (petrol), Soma (linyit) ve Tavşanlı gibi yerleşmelerdir.