Fizik Bilimine Yön Verenler Özgün Kurgu Test Çöz

Sorular

1. 1.

   Bir bilim ve hayal gücü atölyesinde Hans Christian Ørsted’in elektromanyetizma deneyini canlandıran Mert, iletken bir telin hemen altına bir pusula iğnesi yerleştirerek anahtarlı bir doğru akım devresi kurar. Devreden akım geçmediğinde pusula iğnesinin Dünya’nın manyetik alanına paralel kaldığını; anahtar kapatılıp telden akım geçirildiğinde ise iğnenin tele dik konuma doğru saptığını ve akımın yönü değiştirildiğinde sapma yönünün de tersine döndüğünü gözlem verileriyle kaydeder. Mert, elektrik ve manyetizmanın birbirinden tamamen bağımsız doğa olayları olduğuna dair dönemin yerleşik felsefi kabulünün, bu kontrollü değişkenler ve sistematik gözlemlerle geçersiz kılındığını belirler. Buna göre Mert’in, Ørsted’in bilime bakış açısı ve çalışma biçimine ilişkin ulaştığı kanıta dayalı aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Doğadaki olguları önceden kabul edilmiş felsefi düşüncelere uydurmak amacıyla deney değişkenlerini sonuçlara göre belirlemiştir.
   • B) Elektrik ile manyetizma arasındaki etkileşimi, laboratuvar verileri yerine yalnızca soyut matematiksel varsayımlara dayanarak açıklamıştır.
   • C) Bilimsel bilginin mutlak ve değişmez olduğunu savunarak önceki araştırmacıların otorite kabul edilen yaklaşımlarını sorgulamadan onaylamıştır.
   • D) Doğadaki farklı kuvvetlerin birbiriyle ilişkili olabileceği öngörüsünü, akım yönü ve iğne sapması gibi gözlemlenebilir değişkenlere dayalı kontrollü deneylerle kanıtlamıştır.
   • E) Manyetik etkilerin yalnızca durağan ve sabit yükler etrafında oluştuğunu ileri sürerek deneysel gözlemlerin kapsamını daraltmıştır.
2. 2.

   Bir bilim ve hayal gücü atölyesinde Evangelista Torricelli'nin açık hava basıncı deneyini güvenli bir modelleme düzeneğiyle canlandıran Selim; kapalı uçlu borudaki sıvı seviyesini ve tepe noktasında oluşan boşluğu inceler. Sıvı sütunu yüksekliğinin borunun kesitinden veya eğim açısından bağımsız olduğunu, borudaki sıvıyı dengede tutan asıl etkenin ortamın uyguladığı atmosfer basıncı olduğunu hassas sensör ölçümleriyle kaydeder. Selim, elde ettiği sayısal verilerle dönemin 'doğanın boşluktan nefret ettiği' yönündeki yerleşik felsefi dogmasını çürüterek olguyu havanın kütlesi ve basıncıyla açıklar. Buna göre Selim'in, Torricelli'nin bilime bakış açısı ve çalışma biçimine ilişkin ulaştığı kanıta dayalı aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Deney sonuçlarının güvenilirliğini artırmak için dönemin yetkili otoritelerinin felsefi ilkeleriyle çelişmeyen değişkenleri seçmeyi esas almıştır.
   • B) Gözlemlediği fiziksel süreçleri sayısal verilere bağlamak yerine olayları zihinsel kurgularla sınırlayarak genel felsefi yasalara ulaşmıştır.
   • C) Doğa olaylarını soyut felsefi kabuller yerine, ölçülebilir fiziksel değişkenler ve kontrollü deneyler kurarak kanıta dayalı nedensellikle açıklamıştır.
   • D) Bilimsel kuramların mutlak ve değişmez nihai doğrular olduğunu varsayarak ulaştığı verileri eleştirel sorgulamalara bütünüyle kapatmıştır.
   • E) Çevresel etkenleri sabit tutmak yerine kontrolsüz dış koşulların meydana getirdiği rastlantısal sonuçlara dayanarak kuramsal çıkarım yapmıştır.
3. 3.

   Hayal gücü ve bilim tarihi atölyesinde Michael Faraday’ın elektromanyetik indüksiyon keşfini canlandıran bir öğrenci; iletken bir tel bobini hassas bir galvanometreye bağlayarak kalıcı bir mıknatısı bobinin içine doğru farklı hızlarda yaklaştırıp uzaklaştırır. Mıknatıs bobin içinde hareketsiz tutulduğunda galvanometre ibresinin sıfırı gösterdiğini, mıknatıs hareket ettirildiğinde ise ibrenin saptığını ve hareket yönü tersine döndüğünde sapma yönünün de değiştiğini kaydeder. Öğrenci bu verilerle, dönemin yerleşik kabulü olan durgun manyetik etkinin tek başına akım oluşturamayacağını, elektriksel indüksiyonun ancak manyetik alandaki zamansal değişimle mümkün olduğunu kanıtlar. Buna göre öğrencinin, Faraday’ın çalışma biçimi ve bilime bakış açısına ilişkin ulaştığı kanıta dayalı değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Bilimsel ilkelerin kesinliğinin yalnızca matematiksel bağıntılarla kanıtlanabileceğini, nicel formüller içermeyen deneysel gözlemlerin yeni bir fiziksel olgu tanımlayamayacağını gösterir.
   • B) Bilimsel bilginin gelişiminde durağan kabuller yerine değişkenlerin dinamik etkileşimini kontrollü deneylerle sınamanın ve olguları doğrudan gözlemsel kanıtlara dayandırmanın belirleyici olduğunu ortaya koyar.
   • C) Deney sonuçlarının yerleşik felsefi yaklaşımlarla çeliştiği durumlarda, otorite kabul edilen kuramsal varsayımların deneysel verilere üstün tutulması gerektiğini savunur.
   • D) Doğa olaylarının incelenmesinde yalnızca sabit tutulan değişkenlerin izlenmesinin yeterli olduğunu, bağımsız değişkenlerin yön ve şiddet değişimlerinin sonuca katkı sağlamadığını varsayar.
   • E) Fiziksel kavramların üretiminde kuramsal akıl yürütmenin tek başına yeterli olduğunu, laboratuvar ortamında toplanan verilerin yalnızca önceden bilinen yargıları pekiştirmeye yaradığını öne sürer.
4. 4.

   Bir bilim ve hayal gücü atölyesinde James Prescott Joule'ün mekanik eşdeğer deneyini modelleyen Elif; yalıtılmış bir su kabı içerisindeki çarkları, makaraya bağlı ağırlıkları kontrollü bir yükseklikten serbest bırakıp döndürür. Mekanik iş miktarını düşen kütle ve yükseklik üzerinden değiştirerek hassas bir termometreyle suyun sıcaklığındaki artış verilerini kaydeder. Elif, elde ettiği ölçüm sonuçlarının dönemin 'ısıl akışkan' yaklaşımı yerine, mekanik iş ile ısı enerjisi arasındaki doğrudan dönüşümü kanıtladığını belirler. Buna göre Elif'in, Joule'ün bilime bakış açısı ve çalışma biçimine ilişkin ulaştığı kanıta dayalı değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Bilimsel bilginin yalnızca zihinsel soyutlamalarla üretilebileceğini savunarak deneysel ölçümleri kuramsal kabullerin gerisinde tutmuştur.
   • B) Doğa olaylarını dönemin yerleşik felsefi kabulleriyle sınırlamak yerine, kontrollü değişkenler ve hassas ölçüm verilerine dayanarak ısının bir enerji türü olduğunu nicel olarak temellendirmiştir.
   • C) Deney ortamındaki değişkenleri kontrol altına almanın yapay sonuçlar doğuracağını ileri sürerek ölçüm hassasiyetini ve veri kaydını ikincil görmüştür.
   • D) Doğadaki enerji dönüşümlerini kavramsal olarak açıklarken ölçülebilir nicel verilerden ziyade dönemin otorite kabul edilen yaklaşımlarını temel almıştır.
   • E) Bilimsel ilkelerin ancak rastlantısal gözlemlerle keşfedilebileceğini savunmuş ve sistematik laboratuvar çalışmalarını bilimsel sürecin dışında bırakmıştır.
5. 5.

   Bir bilim ve hayal gücü atölyesinde Albert Einstein’ın Brown hareketi kuramını inceleyen Aylin; sıvı içerisine bırakılan mikroskobik taneciklerin rastgele yer değiştirmelerini mikroskop altında gözlemler. Sıvının sıcaklığını kontrollü bir şekilde artırdığında taneciklerin yayılma hızının arttığını kaydeden Aylin, dönemin atomları yalnızca soyut birer varsayım sayan yaklaşımına karşı bu gözlemleri kanıt olarak değerlendirir. Buna göre Aylin’in, Einstein’ın bilime bakış açısı ve çalışma biçimine ilişkin ulaştığı kanıta dayalı değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Doğrudan gözlemlenemeyen mikroskobik süreçlerin bilimsel çalışmalara konu olamayacağını, bu nedenle yalnızca çıplak gözle görülebilen olguların nesnel kanıt sayılacağını savunmuştur.
   • B) Bilimsel ilerlemenin yalnızca laboratuvarda yapılan tesadüfi deneme-yanılmalarla sağlanabileceğini ve önceden geliştirilen kuramsal modellerin geçersiz olduğunu ileri sürmüştür.
   • C) Fiziksel olayları açıklarken felsefi kabulleri temel alarak gözlem verilerinin sadece bu kabulleri desteklemek üzere kullanılması gerektiğini öne sürmüştür.
   • D) Doğrudan gözlemlenemeyen mikroskobik süreçlerin, kontrol edilebilir değişkenler ve ölçülebilir makroskopik etkiler üzerinden sınanarak kuramsal modellerle kanıtlanabileceğini ortaya koymuştur.
   • E) Deneylerde sıcaklık gibi bağımsız değişkenlerin sonuç üzerindeki etkisini dışlayarak fiziksel yasaların çevresel etkenlerden bütünüyle bağımsız işlediğini iddia etmiştir.
6. 6.

   Bir bilim ve hayal gücü atölyesinde Galileo Galilei'nin eğik düzlem deneylerini canlandıran Can; sürtünmesi ihmal edilen bir ray üzerinde farklı kütlelerdeki metal bilyeleri aynı serbest bırakma noktasından harekete geçirir. Eğim açısını sabit tuttuğu her denemede bilyelerin rayın sonuna ulaşma sürelerini hassas sensörlerle ölçen Can, kütle değerleri değişmesine rağmen varış sürelerinin aynı kaldığını veri tablosuna kaydeder. Böylece Aristoteles'in yüzyıllar boyunca otorite kabul edilen 'ağır cisimlerin hafif cisimlere göre daha hızlı düştüğü' yönündeki felsefi savını kontrollü bir deneyle test eder. Buna göre Can'ın, Galileo'nun bilime bakış açısı ve çalışma biçimine ilişkin ulaştığı kanıta dayalı değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Doğruluğu uzun yıllar kabul görmüş felsefi otoritelerin iddialarını deneysel sınamaya gerek duymadan nihai gerçek kabul etmiştir.
   • B) Fiziksel olayları açıklarken kontrollü değişkenleri ayrıştırmayıp yalnızca sezgilere ve düşünce deneylerine dayalı kabulleri yeterli görmüştür.
   • C) Deney ortamında ölçülebilen sayısal verileri dikkate almayıp hareket olgusunu yalnızca nitel gözlemlerle açıklamaya çalışmıştır.
   • D) Doğadaki olayları peşin kabuller yerine bağımsız değişkenleri kontrollü biçimde değiştirip elde ettiği ölçüm verileriyle sınayarak bilimin yöntemini dönüştürmüştür.
   • E) Doğa yasalarının matematiksel ve zamansal bağıntılar kurulmadan yalnızca rastlantısal gözlemlerle eksiksiz anlaşılabileceğini savunmuştur.
7. 7.

   Bir bilim ve hayal gücü atölyesinde Isaac Newton'ın ışık deneylerini canlandıran Kerem; karanlık bir ortamda beyaz ışık demetini üçgen bir prizmadan geçirerek ekranda renk tayfı elde eder. Dönemin "saydam cam prizmanın saf beyaz ışığı kirleterek renklendirdiği" yönündeki yaygın felsefi kabulünü sınamak isteyen Kerem, prizmadan ayrışan tek bir rengi (kırmızı) bağımsız bir değişken olarak seçip ikinci bir prizmadan geçirir ve rengin hiçbir değişikliğe uğramadığını, ardından ters çevrilen özdeş bir prizmayla tüm renkler birleştirildiğinde yeniden beyaz ışığın oluştuğunu veri ve gözlemleriyle kaydeder. Buna göre Kerem'in, Newton'ın çalışma biçimi ve bilime bakış açısına ilişkin ulaştığı kanıta dayalı değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Doğadaki olguları ön kabuller yerine kontrollü deneyler, değişkenlerin ayrıştırılması ve elde edilen sistematik kanıtlarla açıklamıştır.
   • B) Bilimsel bilginin mutlak doğruluğuna inanarak kuramlarını yalnızca soyut matematiksel modeller üzerine inşa etmiştir.
   • C) Dönemin otorite kabul edilen düşünürlerinin öne sürdüğü felsefi yaklaşımları deney yoluyla doğrulamayı amaçlamıştır.
   • D) Deneylerinde değişkenleri sabit tutmak yerine rastlantısal gözlemlerle genel ilkeler türetmeyi tercih etmiştir.
   • E) Işığın doğasını açıklarken çevresel değişkenleri sınırlandırmadan çoklu varsayımları aynı anda geçerli saymıştır.
8. 8.

   Bir bilim tarihi ve hayal gücü atölyesinde 12. yüzyıl bilgini Hazini'nin çalışmalarını inceleyen Zeynep, bilginin geliştirdiği 'Hikmet Terazisi' modelini güvenli laboratuvar ortamında canlandırır. Zeynep; aynı saf metal kütlesinin havadaki, oda sıcaklığındaki sudaki ve ısıtılmış sudaki denge konumlarını hassas ölçümlerle kaydederek sıvının sıcaklığı değiştikçe metallere uygulanan kaldırma kuvvetinin ve bağıl yoğunluk değerlerinin sistematik olarak farklılaştığını gözlemler. Hazini'nin dönemindeki felsefi kabullerle yetinmeyip ölçüm koşullarını ve çevresel etkenleri kontrollü değişken olarak ele aldığını fark eder. Buna göre Zeynep'in, Hazini'nin çalışma biçimi ve bilime bakış açısına yönelik ulaştığı kanıta dayalı değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Bilimsel bilginin yalnızca soyut düşünce deneyleriyle türetilebileceğini ve fiziksel ölçümlere ihtiyaç duymadığını savunmuştur.
   • B) Nicel verilerin güvenilirliğini artırmak yerine dönemin yaygın felsefi otoritelerinin değişmez kabullerini esas almıştır.
   • C) Sıcaklık ve ortam koşullarını ölçüm sonucunu etkilemeyen önemsiz ayrıntılar olarak görüp sabit kabul etmiştir.
   • D) Deneylerinde hata payını en aza indirmek yerine rastgele denemelerle genellemelere ulaşmayı ilke edinmiştir.
   • E) Olayları etkileyen değişkenleri kontrollü biçimde sınırlandırıp yüksek hassasiyetli ölçüm ve gözlem verileriyle kanıt üretmeyi temel ilke edinmiştir.
9. 9.

   Bir bilim ve hayal gücü atölyesinde İbnü'l-Heysem'in optik çalışmalarını güvenli bir karanlık kutu düzeneğiyle yeniden canlandıran Deniz; ışık kaynağının konumunu ve delik genişliğini kontrollü biçimde değiştirerek perdede oluşan ters görüntüyü incelemiştir. Deniz, antik dönemden kalan ve görmenin gözden yayılan ışınlarla gerçekleştiğini savunan otoriteye dayalı görüşü, topladığı sistematik gözlem verileriyle çürütmüştür. Buna göre Deniz'in, İbnü'l-Heysem'in çalışma biçimi ve bilime bakış açısına ilişkin ulaştığı kanıta dayalı aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

   • A) Bilimsel doğrulara ulaşmada köklü düşünürlerin teorik kabullerini deneysel verilerin önünde tuttuğu
   • B) Doğadaki olguları dogmatik kabuller yerine kontrollü deney, sistematik gözlem ve veri temelli sınamalarla açıklamaya dayandırdığı
   • C) Sonuçlara ulaşırken değişkenleri sabit tutmak yerine kontrolsüz deneme-yanılma yöntemini benimsediği
   • D) Fiziğin gelişiminde laboratuvar kanıtlarından ziyade sezgisel ve soyut varsayımlara öncelik verdiği
   • E) Bir hipotezin geçerliliğini tek bir gözlem yaparak genelleştirdiği ve diğer değişkenleri yok saydığı

Doğru cevaplar ve adım adım çözümler testi tamamladıktan sonra gösterilir.