Ücretsiz Kullanmaya Başla

Yüksek Mahkemeler Konu Anlatımı

KPSS · KPSS · Vatandaşlık · Yargı

KPSS Vatandaşlık dersi Yüksek Mahkemeler konu anlatımı.

Konu anlatımı notları

  1. Yüksek Mahkemelere Genel Bakış

    1982 Anayasası'nda yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Anayasa'nın yargı bölümünde yargı kolları ve bu kolların nihai karar mercileri olan yüksek mahkemeler açıkça düzenlenmiştir.

    2017 Anayasa değişiklikleri öncesinde sistemde altı yüksek mahkeme bulunmaktaydı. Ancak 2017 Anayasa değişikliği ile askeri yargı kaldırılmış; buna bağlı olarak Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) yüksek mahkeme olma niteliğini yitirerek kapatılmıştır.

    Güncel anayasal düzende yer alan dört yüksek mahkeme şunlardır:

    • Anayasa Mahkemesi (Anayasa Yargısı)
    • Yargıtay (Adli Yargı)
    • Danıştay (İdari Yargı)
    • Uyuşmazlık Mahkemesi (Uyuşmazlık Yargısı)

    Önemli Hatırlatma: Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK), Sayıştay ve Yüksek Seçim Kurulu (YSK), Anayasa'da düzenlenen önemli yüksek kurullar olmakla birlikte anayasal sınıflandırma bakımından birer yüksek mahkeme değildir.

    Anayasa Mahkemesinin Yapısı ve Görevleri

    Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler. Anayasa değişikliklerini ise yalnızca şekil bakımından inceler.

    Üye Yapısı ve Seçimi

    Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur. Üyelerin görev süresi 12 yıldır ve bir kimse iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez. Üyeler 65 yaşını doldurduklarında emekliye ayrılırlar.

    • TBMM tarafından seçilenler (3 üye): İki üyeyi Sayıştay Genel Kurulunun kendi başkan ve üyeleri arasından göstereceği üçer aday içinden, bir üyeyi ise baro başkanlarının serbest avukatlar arasından göstereceği üç aday içinden gizli oyla seçer.
    • Cumhurbaşkanı tarafından seçilenler (12 üye): Yargıtay (3 üye), Danıştay (2 üye), Yükseköğretim Kurulu (3 üye) tarafından gösterilen adaylar arasından; ayrıca en az 5 yıllık üst kademe yöneticileri, birinci sınıf hâkim ve savcılar, ceza ve tevkifevleri genel müdürleri veya en az 20 yıl fiilen avukatlık yapmış kişiler arasından doğrudan (4 üye) seçer.

    Temel Görev ve Yetkileri

    Norm denetimi (iptal ve itiraz davaları), bireysel başvuruları karara bağlama, Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapma, siyasi partilerin kapatılması davalarına bakma, siyasi partilerin mali denetimini (Sayıştay eliyle) yapma ve milletvekilliğinin düşmesi kararlarının iptali istemlerini inceleme Anayasa Mahkemesinin başlıca görevleridir.

    Adli ve İdari Yargının Temyiz Mercileri

    Türk hukuk sisteminde adli ve idari uyuşmazlıklar farklı yargı kolları altında çözülür. Yargıtay ve Danıştay, bu kolların en üst derece karar ve temyiz organlarıdır.

    Yargıtay (Adli Yargı)

    Adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Yargıtay üyeleri, birinci sınıfa ayrılmış adli yargı hâkim ve Cumhuriyet savcıları ile bu meslekten sayılanlar arasından Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından gizli oyla seçilir. Üyelerin görev süresi 12 yıldır.

    Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcıvekili, Yargıtay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasından belirleyeceği beşer aday arasından Cumhurbaşkanı tarafından 4 yıl için atanır.

    Danıştay (İdari Yargı)

    İdari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Danıştay aynı zamanda kanunda belirtilen belirli davalarda ilk ve son derece mahkemesi olarak görev yapar; idari uyuşmazlıkları çözmenin yanı sıra kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında düşüncesini bildirir.

    Danıştay üyelerinin dörtte üçü (3/4) Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından, dörtte biri (1/4) ise Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. Danıştay üyelerinin de görev süresi 12 yıldır.

    Yargı Kollarının Görev ve Hüküm Uyuşmazlıkları

    Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmeye yetkili bağımsız bir yüksek mahkemedir.

    Teşkilat Yapısı ve İşleyişi

    • Uyuşmazlık Mahkemesi bir Başkan ile altı asıl, altı yedek üyeden oluşur.
    • Mahkemenin Başkanını, Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından seçer.
    • Üyelerin bir kısmı Yargıtay, bir kısmı ise Danıştay genel kurullarınca kendi başkan ve üyeleri arasından gizli oyla belirlenir.

    Uyuşmazlık Türleri

    1. Görev Uyuşmazlığı: Adli ve idari yargıya bağlı iki ayrı mahkemenin aynı dava hakkında kendilerini yetkili/görevli görmeleri (olumlu görev uyuşmazlığı) ya da her iki yargı yerinin de kendisini görevsiz sayarak davayı reddetmesi (olumsuz görev uyuşmazlığı) durumunda ortaya çıkar.
    2. Hüküm Uyuşmazlığı: Adli ve idari yargı mercileri tarafından aynı konuya ve sebebe ilişkin kesinleşmiş iki ayrı ilamın bulunması ve bu ilamlar arasındaki çelişki nedeniyle hakkın yerine getirilmesinin olanaksızlaşması halinde doğar.

    Dikkat Edilmesi Gereken İlke: Anayasa Mahkemesi ile diğer mahkemeler arasında görev uyuşmazlığı çıkması halinde Uyuşmazlık Mahkemesine başvurulmaz; doğrudan Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.