Yardımcı Kaynaklar Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Hukukun Yardımcı Kaynaklarına Giriş

   Hukuk kurallarının uygulanmasında ve somut uyuşmazlıkların çözümlenmesinde yararlanılan kaynaklar genel olarak asli kaynaklar ve yardımcı kaynaklar olmak üzere iki ana grupta ele alınır.

   Asli kaynaklar (yazılı ve yazısız kaynaklar) hâkim açısından bağlayıcı nitelik taşırken, yardımcı kaynaklar kural olarak bağlayıcı değildir. Hâkim, önüne gelen bir uyuşmazlığı karara bağlarken yardımcı kaynaklara başvurmak zorunda değildir; ancak somut olayı aydınlatmak, kanun hükümlerini yorumlamak ve boşluk doldurma faaliyetinde bulunurken bu kaynaklardan yol gösterici olarak faydalanabilir.

   • Yazılı ve Yazısız Kaynaklar: Hâkimi bağlayan asli kaynaklardır (Kanun, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, Yönetmelik, Örf ve Âdet Hukuku).
   • Yardımcı Kaynaklar: Hâkime yol gösteren, bağlayıcılığı bulunmayan kaynaklardır (Bilimsel Görüşler ve Yargısal İçtihatlar).

   Bilimsel Görüşler (Doktrin)

   Doktrin ya da diğer adıyla öğreti; hukuk alanında uzmanlaşmış bilim insanlarının, akademisyenlerin ve hukukçuların mevzuat hükümlerini, hukuki kurumları ve yargı kararlarını bilimsel yöntemlerle inceleyerek ortaya koydukları görüş, yorum, eleştiri ve teoriler bütünüdür.

   Türk Medenî Kanunu'nun 1. maddesinin son fıkrasında yer alan "Hâkim, karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır." hükmü gereğince bilimsel görüşler açıkça bir yardımcı kaynak olarak tanınmıştır.

   Doktrinin Özellikleri

   • Hâkim, kararında doktrindeki hâkim ya da azınlık görüşüne uymakla yükümlü değildir.
   • Kanun koyucunun yeni düzenlemeler yapmasında ve yasa yapım sürecinde önemli bir esin kaynağıdır.
   • Yürürlükteki hukukun (müsbet/pozitif hukuk) eksikliklerini belirleyerek olması gereken hukuka (ideal/tabii hukuk) dair çözüm önerileri sunar.

   Yargısal İçtihatlar ve Bağlayıcılık Durumu

   Yargısal içtihat; mahkemelerin somut uyuşmazlıkları çözerken kanun hükümlerini yorumlaması ve uygulaması sonucunda ulaştıkları hukuki ilkeleri ifade eder. Mahkemelerin benzer olaylarda benzer kararlar vermesiyle içtihatlar yerleşik hâle gelir.

   Kural olarak ilk derece mahkemeleri ile yüksek mahkemelerin (Yargıtay, Danıştay) münferit kararları, diğer mahkemeler veya aynı mahkemenin sonraki kararları açısından bağlayıcı değildir. Hâkim, Yargıtay veya Danıştay dairelerinin kararlarından farklı bir sonuca gerekçesini açıklayarak ulaşabilir.

   İçtihadı Birleştirme Kararları (İBK) ve İstisnai Durum

   Yüksek mahkemelerin daireleri veya kurulları arasında aynı hukuki konuda birbirine zıt kararlar çıkması durumunda, içtihat uyuşmazlığını gidermek amacıyla İçtihadı Birleştirme Kararları alınır.

   • İçtihadı Birleştirme Kararları Resmî Gazete'de yayımlanır.
   • Bu kararlar benzer hukuki konularda tüm mahkemeleri, ilk derece hâkimlerini ve ilgili yüksek mahkemenin dairelerini hukuken bağlar.
   • Bu yönüyle İçtihadı Birleştirme Kararları, yardımcı kaynak niteliğini aşarak asli/bağlayıcı kaynak gücü kazanır.

   Yardımcı Kaynakların Hukuki Nitelik Karşılaştırması

   Hukuk düzeninde yardımcı kaynakların konumunu doğru değerlendirmek için temel niteliklerin karşılaştırılması önem taşır:

   • Doktrin (Bilimsel Görüş): Kaynağı hukuk bilimi ve akademidir; somut uyuşmazlık çözmez, teorik ve genel niteliktedir; hiçbir durumda bağlayıcı olamaz.
   • Olağan Yargısal İçtihatlar: Kaynağı mahkemelerdir; somut uyuşmazlıkların çözümünden doğar; kural olarak bağlayıcı değildir.
   • İçtihadı Birleştirme Kararları: Yüksek mahkemelerin yetkili genel kurullarınca alınır; soyut ve genel bir bağlayıcılık kazanarak kanun gücünde bağlayıcı kaynak statüsüne geçer.

   Sonuç olarak; hâkim Türk Medenî Kanunu m. 1 uyarınca önüne gelen davada kanunda ve örf-âdet hukukunda hüküm bulamadığında hukuk yaratırken mutlaka bilimsel görüşlerden ve yerleşik yargı kararlarından esinlenir, bu kaynaklar adaletin istikrarlı ve öngörülebilir şekilde gerçekleşmesini sağlar.