Hukuk Kaynaklarıyla İlgili Kavramlar Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Hukukun Kaynakları

   Hukuk kurallarının nereden doğduğunu, hangi biçimlerde ortaya çıktığını ve somut bir uyuşmazlığın çözümünde hangi sırayla uygulanacağını belirleyen unsurlara hukukun kaynakları denir. Hukukun kaynakları genel olarak bağlayıcılık güçlerine göre iki ana gruba ayrılır:

   1. Asli (Bağlayıcı) Kaynaklar

   Hâkimin bir uyuşmazlığı çözerken başvurmak ve uygulamak zorunda olduğu kaynaklardır. İkiye ayrılır:

   • Yazılı Kaynaklar (Mevzuat): Anayasa, kanun, milletlerarası antlaşmalar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve yönetmelikler gibi yetkili organlarca yürürlüğe konulmuş genel ve soyut kurallardır.
   • Yazısız Kaynaklar: Toplumda uzun süredir uygulanan ve hukuken tanınan örf ve âdet hukuku kurallarıdır. Yazılı kaynaklarda hüküm bulunmadığında devreye girer.

   2. Yardımcı (Tali) Kaynaklar

   Hâkimin karar verirken yararlanabileceği ancak uymakla zorunlu olmadığı kaynaklardır. Yardımcı kaynaklar tek başlarına bir hükme yasal dayanak oluşturmaz:

   • Bilimsel Görüşler (Doktrin / Öğreti): Hukuk bilginlerinin ileri sürdüğü bilimsel inceleme, yorum ve görüşlerdir.
   • Yargısal Kararlar (İçtihatlar): Mahkemeler tarafından daha önce benzer olaylar hakkında verilen kararlardır. Kural olarak içtihatlar bağlayıcı değildir; ancak Yargıtay ve Danıştay İçtihadı Birleştirme Kararları bağlayıcı nitelik taşır ve asli kaynak gibi sonuç doğurur.

   Örf ve Âdet Hukukunun Unsurları

   Toplumda kendiliğinden oluşan her gelenek ya da alışkanlık örf ve âdet hukuku kuralı sayılmaz. Bir geleneğin hukuk kuralı hâline gelebilmesi için üç temel unsurun bir arada bulunması zorunludur:

   • Maddi Unsur (Süreklilik / Eskilik): İlgili davranış biçiminin toplumda çok uzun zamandan beri kesintisiz ve düzenli olarak uygulanıyor olması gerekir.
   • Manevi Unsur (Genel İnanç): Toplumdaki bireylerin bu kurala uymanın zorunlu olduğuna dair ortak ve yerleşik bir inanç taşımasıdır.
   • Hukuki Unsur (Devlet Desteği / Müeyyide): Davranış kuralının devletin yaptırım gücüyle desteklenmiş olması, yani kamu otoritelerince tanınmasıdır.

   Örf ve Âdet Hukukunun Sınırları

   Yazılı hukuk kurallarının tamamlayıcısı niteliğinde olan örf ve âdet kuralları her hukuk dalında kaynak olarak kullanılamaz:

   • Medeni Hukuk ve Ticaret Hukukunda: Yazılı kaynakta hüküm bulunmadığında tamamlayıcı asli kaynak olarak uygulanır.
   • Ceza Hukukunda: "Suçta ve cezada kanunilik ilkesi" gereğince örf ve âdet kurallarına dayanılarak suç ihdas edilemez veya ceza verilemez.
   • Vergi Hukukunda: "Vergilerin kanuniliği ilkesi" sebebiyle örf ve âdete dayalı olarak vergi konulamaz veya kaldırılamaz.

   Kanun Boşluğu Kavramı

   Hukuki bir uyuşmazlığın çözümüne yönelik olarak yazılı kaynaklarda (kanunda) bilerek ya da bilmeyerek hiçbir hükmün bulunmaması durumuna kanun boşluğu denir. Kanun boşluğu iki farklı biçimde ortaya çıkar:

   1. Kural İçi Boşluk

   Kanun koyucunun bilerek, isteyerek ve öngörerek bıraktığı boşluktur. Hayatın değişken durumlarını önceden tüm ayrıntısıyla düzenlemenin imkânsızlığı nedeniyle kanun koyucu, soyut bir çerçeve çizer ve somut olayın özelliklerine göre kararı hâkimin değerlendirmesine bırakır.

   • Bu tür boşluklarda hâkim takdir yetkisini kullanır (Türk Medeni Kanunu m. 4).
   • Hâkim takdir yetkisini kullanırken hukuka ve hakkaniyete uygun davranmak zorundadır.

   2. Kural Dışı Boşluk

   Kanun koyucunun istemeden, ihmal veya öngörüsüzlük sebebiyle yazılı metinde hüküm bırakmaması halidir. İkiye ayrılır:

   • Açık (Gerçek) Boşluk: Belirli bir hukuki meseleye uygulanabilecek yazılı hiçbir kuralın bulunmamasıdır.
   • Örtülü (Gerçek Olmayan) Boşluk: Kanunda olaya uygulanabilecek bir kural bulunmakla birlikte, bu kuralın lafzının çok geniş olması veya adil sonuçlar doğurmaması nedeniyle somut olaya uygulanmasının hakkaniyete aykırı düşmesidir. Bu durumda hâkim amaca uygun sınırlama (teleolojik redüksiyon) yoluna gider.

   Hukuk Boşluğu ve Çözüm Yolu

   Somut bir uyuşmazlığın çözümü için hem yazılı kaynaklarda hem de yazısız kaynaklarda (örf ve âdet hukukunda) uygulanabilir hiçbir hükmün bulunmaması durumuna hukuk boşluğu adı verilir.

   Hukukumuzda hâkim, önüne gelen bir davayı "kanunda veya örf ve âdette hüküm yoktur" gerekçesiyle reddedemez (yargılama yapmaktan kaçınma yasağı). Bu durumda izlenecek yol Türk Medeni Kanunu'nun 1. maddesinde açıkça düzenlenmiştir:

   Hâkimin Hukuk Yaratması

   Türk Medeni Kanunu m. 1 uyarınca hâkim, yazılı ve yazısız kaynaklarda hüküm bulamazsa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar vermek zorundadır. Bu faaliyete hâkimin hukuk yaratması denir.

   Hâkimin Hukuk Yaratırken Dikkat Edeceği Esaslar

   • Hâkim keyfî karar veremez; genel hukuk ilkelerinden, adalet ve hakkaniyet esaslarından ayrılmamalıdır.
   • Hâkim bu süreçte bilimsel görüşlerden (doktrin) ve yargısal kararlardan (içtihatlar) zorunlu olarak yararlanır.
   • Hâkim genellikle kıyas (örnekseme) yöntemine veya amaca göre yorum ilkelerine başvurur.
   • Bağlayıcılık Sınırı: Hâkimin yarattığı hukuk kuralı sadece baktığı o somut dava için geçerlidir. Diğer mahkemeleri veya gelecekteki benzer davalarda aynı mahkemeyi kesin olarak bağlamaz (kanun niteliğinde genel ve soyut bir kural teşkil etmez).