Yazılı Anayasa - Yazısız Anayasa Ayrımı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Yazılı ve Yazısız Anayasa Kavramı

   Anayasalar, kurallarının varlık kazanma ve somutlaşma biçimlerine göre yazılı anayasa ve yazısız (teamüli) anayasa olmak üzere iki temel kategoriye ayrılır.

   Yazılı Anayasa: Yetkili bir kurucu iktidar organı tarafından hazırlanan, resmî ve tek bir belgede (metinde) toplanarak yürürlüğe konulan temel hukuk kuralları bütünüdür. Günümüzde modern devletlerin büyük çoğunluğu yazılı anayasa modelini benimsemiştir. Türkiye Cumhuriyeti'nin 1921, 1924, 1961 ve 1982 anayasaları yazılı anayasa niteliğindedir.

   Yazısız (Teamüli) Anayasa: Tek bir metin halinde derlenip resmîleştirilmemiş, toplumun ve devlet organlarının uzun süre kesintisiz uyguladığı gelenekler, örf ve âdetler, yargı kararları ve tarihsel belgelerle oluşan anayasa türüdür.

   Birleşik Krallık Modeli ve Yaygın Yanılgılar

   Yazısız anayasa modelinin dünyadaki en belirgin ve klasik örneği Birleşik Krallık (İngiltere) anayasal düzenidir.

   Önemli Kavram Yanılgısı: Bir anayasanın "yazısız" olarak nitelendirilmesi, o ülkede devlet yönetimine dair hiçbir yazılı kural veya yasal belgenin bulunmadığı anlamına gelmez. Birleşik Krallık'ta temel hakları ve devlet yetkilerini düzenleyen çok önemli yazılı tarihsel belgeler mevcuttur:

   • Magna Carta Libertatum (1215)
   • Haklar Bildirisi - Bill of Rights (1689)
   • Haklar Dilekçesi - Petition of Right (1628)
   • Parlamento Yasaları (Parliament Acts)

   Bu sistemin yazısız sayılmasının asıl nedeni; tüm bu kuralların kurucu bir meclis tarafından tek bir anayasa metni altında kodifiye edilmemiş olması ve teamüllerle iç içe geçmiş bir yapıda bulunmasıdır.

   İki Model Arasındaki Temel Farklar

   Yazılı ve yazısız anayasa ayrımı, yalnızca biçimsel bir sınıflandırma olmayıp doğrudan anayasa hukuku rejimini etkileyen sonuçlar doğurur:

   • Normlar Hiyerarşisi: Yazılı anayasalar genellikle hukukun en üst basamağında yer alır ve adi kanunların anayasaya aykırı olamayacağı ilkesi geçerlidir. Yazısız anayasalarda (örneğin Birleşik Krallık'ta parlamentonun üstünlüğü ilkesi uyarınca) anayasal normlar ile adi kanunlar arasında kesin bir hiyerarşi bulunmayabilir.
   • Anayasa Yargısı: Yazılı anayasa sistemlerinde kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyen özel bir Anayasa Mahkemesi modeli yaygındır. Saf yazısız anayasa sisteminde ise mahkemelerin parlamentonun çıkardığı yasaları iptal etme yetkisi kural olarak bulunmaz.
   • Değiştirilme Usulü: Yazılı anayasalar çoğunlukla nitelikli çoğunluk gerektiren katı (sert) anayasa usulleriyle değiştirilirken, yazısız anayasa kuralları teamüllerin zamanla değişmesi veya sıradan yasama işlemleriyle dönüşebilir.