Yargı Organı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Yargı Yetkisi ve Mahkemelerin Bağımsızlığı

   1982 Anayasası'nın 9. maddesine göre yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından kullanılır. Yargı organının işleyişinde iki temel güvence esastır:

   • Mahkemelerin Bağımsızlığı: Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.
   • Hâkimlik ve Savcılık Teminatı: Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan (65 yaş) önce emekliye ayrılamaz. Bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamazlar.

   Anayasa Mahkemesi (AYM)

   Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur. Üyelerin 3'ünü Türkiye Büyük Millet Meclisi, 12'sini ise Cumhurbaşkanı seçer. Üyeler 12 yıl için seçilir ve bir kimse iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez.

   Temel Görev ve Yetkileri

   • Norm Denetimi: Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasaya şekil ve esas bakımından; Anayasa değişikliklerinin ise yalnızca şekil bakımından uygunluğunu denetler.
   • Bireysel Başvuru: Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir.
   • Yüce Divan Yargılaması: Cumhurbaşkanını, TBMM Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları, yüksek mahkeme başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar.
   • Siyasi Partilerin Denetimi: Siyasi partilerin kapatılması davalarına bakar ve mali denetimlerini (Sayıştay yardımıyla) yerine getirir.

   1982 Anayasası'nda Düzenlenen Yüksek Mahkemeler

   2017 Anayasa değişiklikleriyle Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kaldırılmış olup güncel Anayasamıza göre dört yüksek mahkeme bulunmaktadır:

   • Anayasa Mahkemesi: Anayasal denetim, bireysel başvuru ve Yüce Divan yargılamalarını yürüten yüksek yargı organıdır.
   • Yargıtay: Adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir (Adli yargının temyiz organı). Üyelerini Hâkimler ve Savcılar Kurulu seçer; Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekilini ise Yargıtay Genel Kurulunun gösterdiği adaylar arasından Cumhurbaşkanı seçer.
   • Danıştay: İdari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir (İdari yargının temyiz organı). Üyelerinin dörtte üçünü Hâkimler ve Savcılar Kurulu, dörtte birini ise Cumhurbaşkanı seçer.
   • Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmeye yetkili mahkemedir. Başkanını Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından seçer.

   Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK)

   Hâkimler ve Savcılar Kurulu, adli ve idari yargı hâkim ve savcılarının mesleğe kabulü, atanması, nakli, disiplin cezaları ve meslekten çıkarma işlemlerini yürüten idari nitelikli kuruldur. Anayasa'nın yargı bölümünde düzenlenmiş olmasına rağmen bir yüksek mahkeme değildir.

   • Üye Yapısı: Kurul 13 üyeden oluşur ve iki daire halinde çalışır.
   • Doğal Üyeler: Adalet Bakanı (Kurulun Başkanı) ve Adalet Bakanlığı İlgili Bakan Yardımcısı kurulun tabii üyeleridir.
   • Seçilen Üyeler: Kalan 11 üyenin 4'ünü Cumhurbaşkanı, 7'sini ise TBMM seçer. Üyelerin görev süresi 4 yıldır; süresi biten üye yeniden seçilebilir.

   Sayıştay

   Merkêzi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının bütün gelir ve giderleri ile mallarını TBMM adına denetlemek ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamakla görevlidir. Sayıştay kararları aleyhine idari yargı yoluna başvurulamaz; ancak bir yüksek mahkeme statüsünde sayılmaz.