Türk Tarihindeki Referandumlar Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Halkoylaması (referandum), doğrudan ya da yarı doğrudan demokrasinin en belirgin araçlarından biridir. Parlamento veya yetkili organlarca hazırlanan anayasa, yasa metinleri veya hayati öneme sahip siyasal kararların doğrudan seçmenin onayına sunulması sürecini ifade eder.

   Türkiye Cumhuriyeti anayasa tarihinde halkoylaması kurumu ilk olarak 1961 Anayasası'nın kabul sürecinde fiilen uygulanmış, kurumsal ve anayasal bir denetim/onay mekanizması olarak hukuk sistemine dâhil edilmiştir.

   • Kurucu Referandumlar: Yeni bir anayasanın yürürlüğe girmesini sağlayan oylamalardır (1961 ve 1982).
   • Değişiklik Referandumları: Yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi amacıyla yapılan oylamalardır (1987, 1988, 2007, 2010 ve 2017).

   1961 Anayasası Referandumu (9 Temmuz 1961)

   27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından Kurucu Meclis tarafından hazırlanan anayasa taslağı halkoyuna sunulmuştur. Türkiye tarihindeki ilk halkoylaması niteliğindedir. Oylama sonucunda seçmenlerin %61,7'si kabul oyu vermiş ve anayasa yürürlüğe girmiştir.

   1982 Anayasası Referandumu (7 Kasım 1982)

   12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrasında Danışma Meclisi ve Millî Güvenlik Konseyi tarafından hazırlanan anayasa halkoyuna sunulmuştur. Bu oylamanın ayırt edici özelliği, anayasa metninin kabulü ile Millî Güvenlik Konseyi Başkanı Kenan Evren'in cumhurbaşkanlığı seçiminin birleşik oy olarak sunulmuş olmasıdır. Oylama sonucunda %91,37 oranında kabul oyu çıkmıştır.

   1987 Referandumu: Siyasi Yasakların Kaldırılması (6 Eylül 1987)

   1982 Anayasası'nın geçici 4. maddesi ile eski siyasi liderlere (Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Alparslan Türkeş, Necmettin Erbakan vb.) getirilen 10 ve 5 yıllık siyaset yasaklarının kaldırılması halkoyuna sunulmuştur. Türk siyasi tarihinin en çekişmeli oylamalarından biri olmuş, %50,16 kabul ve %49,84 ret oranıyla siyasi yasaklar kaldırılmıştır.

   1988 Referandumu: Yerel Seçimlerin Öne Alınması (25 Eylül 1988)

   Anayasa değişikliği ile 1989 yılında yapılması planlanan yerel seçimlerin yaklaşık 5 ay öne çekilmesi hedeflenmiştir. Oylama sonucunda seçmenlerin %65'i 'Hayır' oyu vermiştir. Bu sonuçla 1988 referandumu, Türk tarihinde 'RET' kararı çıkan ilk ve tek halkoylaması olarak kayıtlara geçmiştir.

   2007 Referandumu (21 Ekim 2007)

   Cumhurbaşkanlığı seçim krizinin (367 krizi) ardından yapılan bu oylamada; cumhurbaşkanının doğrudan halk tarafından seçilmesi, görev süresinin 5 yıla indirilmesi ve bir kimsenin en fazla iki defa seçilebilmesi (%68,95 kabul) karara bağlanmıştır.

   2010 Referandumu (12 Eylül 2010)

   Geniş kapsamlı bir anayasa değişikliği paketidir. Anayasa Mahkemesi ve Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun yapısı değiştirilmiş, Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık) kurulmuş, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hakkı getirilmiştir (%57,88 kabul).

   2017 Referandumu (16 Nisan 2017)

   Parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçişi sağlayan 18 maddelik anayasa değişikliği halkoyuna sunulmuştur. Başbakanlık makamı kaldırılmış, yürütme yetkisi doğrudan Cumhurbaşkanına verilmiş ve TBMM üye sayısı 600'e çıkarılmıştır (%51,41 kabul).

   Türkiye'de bugüne kadar toplam 7 halkoylaması gerçekleştirilmiştir:

   • Kabul edilenler: 1961, 1982, 1987, 2007, 2010 ve 2017 halkoylamaları.
   • Reddedilen tek halkoylaması: 1988 yerel seçimlerin öne alınması referandumu.
   • En yüksek 'Evet' oranı: 1982 Anayasası (%91,37).
   • En düşük farkla kabul edilen: 1987 siyasi yasakların kaldırılması (%50,16).
   • İlk halkoylaması: 1961 Anayasası referandumu.

   Not: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 175. maddesi uyarınca, anayasa değişikliklerinin halkoyuna sunulması TBMM'deki kabul yeter sayısına (330-399 arası zorunlu referandum veya Cumhurbaşkanı takdiri; 400 ve üzeri isteğe bağlı referandum) bağlı olarak yürütülür.