Ücretsiz Kullanmaya Başla

Türk Anayasa Tarih Konu Anlatımı

KPSS · KPSS · Vatandaşlık · Anayasa Hukukuna Giriş, Temel Kavramlar Ve Türk Anayasa Tarihi

KPSS Vatandaşlık dersi Türk Anayasa Tarih konu anlatımı.

Konu anlatımı notları

  1. Anayasal Sürecin Başlangıcı

    Türk anayasa hukukunda anayasacılık hareketleri, hükümdarın yetkilerini sınırlandırma ve temel hakları güvence altına alma amacıyla 19. yüzyılda başlamıştır.

    • Sened-i İttifak (1808): Padişah II. Mahmud ile ayanlar arasında imzalanmıştır. Hükümdarın yetkilerini ilk kez sınırlandıran anayasal nitelikteki ilk belge sayılmakla birlikte, bir anayasa değildir.
    • Tanzimat Fermanı (1839): Hukuk devleti anlayışının ilk somut adımıdır. Can, mal ve namus güvenliği fermanla teminat altına alınmış, padişah bizzat kanun gücünün üstünlüğünü kabul etmiştir.
    • Islahat Fermanı (1856): Tanzimat ilkelerini pekiştirmiş ve özellikle gayrimüslim tebaanın haklarını genişletmeye odaklanmıştır.

    Kanun-ı Esasi (1876) ve 1909 Değişiklikleri

    Kanun-ı Esasi, Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır. İlk halinde yürütme organının başı olan padişah mutlak yetkilere sahipken, Heyet-i Mebusan ve Heyet-i Ayan'dan oluşan Meclis-i Umumi açılmıştır. II. Meşrutiyet sonrasında yapılan 1909 Değişiklikleri ile parlamento güçlendirilmiş, padişahın meclisi fesih yetkisi zorlaştırılmış, sansür kaldırılmış ve hükümet padişaha değil meclise karşı sorumlu kılınarak gerçek manada meclis üstünlüğü tesis edilmiştir.

    1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye)

    Kurtuluş Savaşı koşullarında hazırlanan bu anayasa, Türk anayasa tarihinin tek yumuşak (değiştirilmesi olağan kanunlar gibi olan) ve en çerçeve (kısa ve öz maddeli) anayasasıdır.

    • Temel hak ve hürriyetlere yer verilmemiştir.
    • Güçler birliği ve meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir.
    • Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu ilkesi ilk kez açıkça anayasa metnine girmiştir.
    • Yargı organından ayrıntılı olarak bahsedilmemiştir.

    1924 Anayasası

    Yeni cumhuriyetin kurucu anayasasıdır; katı ve kazuistik (ayrıntılı) bir yapıya sahiptir.

    • Karma hükümet sistemi: Kuvvetler birliği ve görevler ayrılığı ilkesini benimsemiştir. Meclis, yasama yetkisini bizzat, yürütme yetkisini ise Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle kullanmıştır.
    • Temel hak ve hürriyetlere kapsamlı biçimde yer verilmiştir.
    • 1928'de "Devletin dini İslam'dır" ibaresi çıkarılmış, 1937'de ise Atatürk ilkeleri anayasaya dahil edilerek laiklik ilkesi anayasal güvenceye kavuşturulmuştur.

    1961 Anayasası: Çoğulcu Demokrasi ve Kurumsal Denge

    1961 Anayasası, kuvvetler ayrılığı ilkesini tam olarak uygulamış ve parlamenter sistemi kurumsallaştırmıştır.

    • Anayasa Mahkemesi kurularak kanunların anayasaya uygunluğunun denetimi güvenceye alınmıştır.
    • Meclis, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere çift meclisli yapıya geçirilmiştir.
    • Temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasında "hakkın özüne dokunmama" kriteri ilk kez yer almıştır.
    • Üniversiteler ve TRT gibi kurumlara özerklik tanınmış, sosyal devlet ilkesi güçlü bir vurgu kazanmıştır.

    1982 Anayasası: Yürütmenin Güçlendirilmesi ve Çoğunlukçu Yapı

    1980 askeri müdahalesi sonrasında hazırlanan 1982 Anayasası, devlet otoritesini ve yürütme erkinin etkinliğini artırmayı amaçlamıştır.

    • Cumhuriyet Senatosu kaldırılarak yeniden tek meclisli yapıya (TBMM) dönülmüştür.
    • Cumhurbaşkanının yetkileri belirgin biçimde artırılmıştır.
    • Devlet Denetleme Kurulu (DDK) ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) yapılandırılarak kurumsal denetim alanları yeniden düzenlenmiştir.
    • Zaman içinde birçok maddesi değiştirilerek sivil haklar genişletilmiş, 2017 anayasa değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçilmiştir.