Teşkilat-I Esasiye Kanunu’nda 29 Ekim 1923 Tarihli Değişiklikler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 1923 Değişikliklerine Giden Süreç

   1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu), olağanüstü savaş koşullarında hazırlanmış ve saf bir meclis hükûmeti sistemi öngörmüştü. Bu sistemde yürütme kurulu üyeleri (İcra Vekilleri Heyeti) Meclis tarafından tek tek gizli oyla seçilmekteydi. Ancak Lozan Barış Antlaşması'nın ardından kurulan II. Dönem TBMM'de bu mekanizma siyasi tıkanıklıklara yol açmıştır.

   Ekim 1923'te Ali Fethi (Okyar) Bey istifa etmiş, yeni bir İcra Vekilleri Heyeti listesi üzerinde Mecliste uzlaşma sağlanamamıştır. Ortaya çıkan hükûmet bunalımı, meclis hükûmeti modelinin artık yürütülemediğini ve yürütmenin teşekkülünde daha esnek, istikrarlı bir mekanizmaya (kabine sistemine) geçilmesinin zorunlu olduğunu göstermiştir.

   Devletin Temel Niteliklerindeki Dönüşüm

   364 sayılı Kanun ile 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun muhtelif maddeleri tadil edilmiştir. Bu anayasa değişikliği ile getirilen başlıca düzenlemeler şunlardır:

   • Devletin Şekli: Kanunun 1. maddesine "Türkiye Devletinin şekl-i hükûmeti, Cumhuriyettir." hükmü eklenerek rejim tartışmalarına kesin ve hukuki bir nokta konulmuştur.
   • Resmî Dil ve Devletin Dini: 2. madde yeniden düzenlenerek Türkiye Devleti'nin dininin "Dîn-i İslâmdır", resmî lisanının ise "Türkçedir" ibareleri anayasal metne girmiştir.
   • Devlet Başkanlığı: Cumhurbaşkanlığı makamı ihdas edilmiş; Türkiye Reisicumhurunun TBMM Umumi Heyeti tarafından kendi üyeleri arasından bir seçim dönemi için seçileceği hükme bağlanmıştır.

   Parlamenter Usullere Yaklaşma

   29 Ekim 1923 değişikliklerinin idari-hukuki bakımdan en somut adımı, kabine (parlamenter) sistemine yöneliştir. Yapılan düzenlemeyle:

   • Cumhurbaşkanı, Meclis üyeleri arasından bir Başvekil (Başbakan) tayin eder.
   • Başvekil, diğer vekilleri (bakanları) yine Meclis üyeleri arasından seçerek kabinesini oluşturur.
   • Oluşturulan heyet, Cumhurbaşkanının onayının ardından TBMM'nin güvenoyuna sunulur.

   Bu usul ile bakanların teker teker Meclis tarafından oylanması usulü terk edilmiş, yürütmenin kolektif dayanışması ve siyasi istikrarı güvenceye alınmıştır.

   Kuvvetler Birliği İlkesi Altında İşlevsel Ayrışma

   1923 Anayasa değişiklikleri, Meclisin üstünlüğünü ve kuvvetler birliği (mecliste birleşme) ilkesini ilga etmemiştir. Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletin ve onun tek temsilcisi olan TBMM'nin elindedir. Bununla birlikte yürütme yetkisinin kullanılış biçimi klasik meclis hükûmeti kalıbından uzaklaşarak meclis denetimindeki parlamenter hükûmet modeline evrilmiştir.

   Devlet başkanlığı makamının tarafsız ve birleştirici konumu ile başvekalet makamının yürütmedeki icrai sorumluluğu ayrımlaştırılarak modern Türkiye Cumhuriyeti'nin anayasal kurumları kurumsallaşma sürecine girmiştir.