Kanun-U Esasî (1876) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Türk Anayasa Tarihinin İlk Yazılı Belgesi

   Kanun-ı Esasî, 23 Aralık 1876 tarihinde II. Abdülhamid döneminde ilan edilen, Türk ve Osmanlı tarihindeki ilk yazılı anayasa niteliğindedir. Bu anayasanın hazırlanmasında ve yürürlüğe konulmasında Mithat Paşa başkanlığındaki Cemiyet-i Mahsusa (Özel Komisyon) görev yapmıştır.

   Anayasanın ilanını hızlandıran temel iç ve dış dinamikler şunlardır:

   • Genç Osmanlılar (Jön Türkler) hareketinin meşrutiyet talepleri ve baskıları,
   • Balkan Bunalımı'nı görüşmek üzere toplanan Tersane (İstanbul) Konferansı'nda Avrupalı devletlerin Osmanlı iç işlerine müdahalesini engelleme arzusu,
   • Tanzimat ve Islahat fermanları ile başlayan Osmanlı tebaasının eşitliği ve hak güvenceleri sürecini anayasal düzleme taşıma gayesi.

   İki Kanatlı Meclis: Meclis-i Umumî

   1876 Anayasası'na göre devletin yönetim şekli meşruti monarşidir; başkent İstanbul, resmî dil Türkçe ve devletin resmî dini İslam olarak belirlenmiştir.

   Yasama yetkisi çift meclisli bir yapı olan Meclis-i Umumî'ye verilmiştir:

   • Heyet-i Âyân (Âyân Meclisi): Üyeleri padişah tarafından kaydıhayat (ömür boyu) şartıyla atanır. Sayısı Mebusan Meclisi üye sayısının üçte birini aşamaz. En az 40 yaşında olma ve devlete hizmet etme koşulu aranır.
   • Heyet-i Mebûsan (Mebuslar Meclisi): Halk tarafından iki dereceli seçim sistemiyle 4 yıl için seçilen milletvekillerinden oluşur. Her 50.000 erkek nüfus için bir mebus seçilmesi öngörülmüştür.

   Not: Yasama yetkisi tam bağımsız değildir; kanun teklifi sunabilmek ve kabul edilen kanunların yürürlüğe girebilmesi padişahın mutlak iznine ve onayına bağlı kılınmıştır.

   Mutlak Otoritenin Sürekliliği

   1876 Anayasası'nın ilk halinde yürütme erkinin başında padişah yer alır. Hükümet (Heyet-i Vükelâ), meclise karşı değil doğrudan padişaha karşı sorumludur. Sadrazamı ve vekilleri atama yetkisi bütünüyle padişaha aittir.

   Padişaha tanınan olağanüstü yetkiler arasında öne çıkanlar:

   • Meclisi tatil etme, açma ve feshetme yetkisi,
   • Savaş ve barış ilan etme, uluslararası antlaşmaları onaylama yetkisi,
   • Kanunları veto etme yetkisi (mutlak veto hakkı),
   • 113. Madde: Kamu düzenini bozduğu gerekçesiyle idari tasarrufla kişileri sürgüne gönderme yetkisi.

   Bu hükümler, 1876 Anayasası'nın ilk halinin biçimsel olarak anayasal monarşi olsa da özünde otokratik yapıyı koruduğunu göstermektedir.

   Meşrutiyet'in Demokratikleşmesi (1909 Reformları)

   İlk metinde temel hak ve hürriyetler (mülkiyet, ibadet hürriyeti, basın serbestisi) tanınmış olsa da bu haklar kanunla kolayca sınırlandırılabilecek şekilde düzenlenmiştir. II. Meşrutiyet'in ilanından sonra gerçekleştirilen 1909 Anayasa Değişiklikleri ile Kanun-ı Esasî demokratik ve parlamenter bir yapıya kavuşturulmuştur.

   1909 değişiklikleriyle gerçekleşen başlıca dönüşümler:

   • Padişahın sürgün yetkisi (113. madde) kaldırılmıştır.
   • Padişahın meclisi feshetme yetkisi zorlaştırılmış ve belirli şartlara bağlanmıştır.
   • Padişahın mutlak veto yetkisi geciktirici vetoya dönüştürülmüştür.
   • Hükümet (Heyet-i Vükelâ), padişaha karşı değil Heyet-i Mebûsan'a karşı sorumlu hale getirilmiştir.
   • Cemiyet (dernek) kurma ve toplantı yapma hakkı anayasal güvenceye alınmış, sansür yasaklanmıştır.