Kanun Hükmünde Kararnameler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Kanun Hükmünde Kararname Nedir?

   Kanun Hükmünde Kararname (KHK), yürütme organının yasama organından aldığı yetkiye dayanarak veya doğrudan anayasadan kaynaklanan özel durumlarda kanun düzeyinde düzenleme yapabilmesini sağlayan bir yürütme tasarrufudur. Yürütmenin hızlı, etkili ve teknik konularda ivedi karar alabilmesi amacıyla ihdas edilmiştir.

   Tarihsel Süreç

   KHK müessesesi Türk anayasa hukukuna ilk kez 1961 Anayasası'nda yapılan 1971 değişiklikleri ile girmiştir. 1982 Anayasası'nda ise hem olağan dönem KHK'leri hem de olağanüstü hal/sıkıyönetim KHK'leri şeklinde ikili bir ayrımla korunmuştur. Ancak 2017 Anayasa Değişiklikleri (ve 2018'de yürürlüğe girmesi) ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçildiğinde Bakanlar Kurulu lağvedilmiş ve KHK çıkarma yetkisi tamamen yürürlükten kaldırılarak yerini Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi kurumuna bırakmıştır.

   Çıkarılma Şartları

   1982 Anayasası'nın mülga hükümlerine göre olağan dönemde bir KHK çıkarılabilmesi için şu unsurlar zorunluydu:

   • Yetki Kanunu: Bakanlar Kurulu doğrudan KHK çıkaramazdı; öncelikle TBMM tarafından bir Yetki Kanunu çıkarılması gerekirdi. Yetki kanununda çıkarılacak KHK'nin amacı, kapsamı, ilkeleri, kullanım süresi ve birden fazla KHK çıkarılıp çıkarılamayacağı açıkça belirtilirdi.
   • Yetkili Organ: KHK çıkarma yetkisi münhasıran Bakanlar Kurulu'na aitti; Cumhurbaşkanı tarafından imzalanır ve Resmî Gazete'de yayımlanırdı.

   Konu Bakımından Sınırları

   Olağan dönem KHK'leri ile Anayasa'da yer alan:

   • Kişi hak ve ödevleri (Temel Haklar),
   • Siyasi haklar ve ödevler

   düzenlenemezdi. Bu dönemde KHK ile yalnızca Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler düzenlenebilmekteydi.

   Yargısal Denetim

   Olağan dönem KHK'leri hem şekil hem de esas bakımından Anayasa Mahkemesi'nin yargısal denetimine tabiydi. Ayrıca dayandığı Yetki Kanunu'nun Anayasa'ya aykırılığı da yine Anayasa Mahkemesi önünde ileri sürülebilmekteydi.

   Genel Özellikleri

   Olağanüstü hal ve sıkıyönetim durumlarında yürütmenin kriz anlarına hızla müdahale edebilmesi amacıyla öngörülen KHK türüdür. Olağan dönem KHK'lerinden temel farklılıkları şunlardır:

   • Yetki Kanununa Dayanmama: OHAL KHK'leri için TBMM'den önceden bir yetki kanunu alınması gerekmezdi; yetki doğrudan anayasa metninden alınırdı.
   • Yetkili Merci: Bu kararnameler Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılırdı.
   • Düzenleme Alanı: Olağan dönemin aksine, çekirdek haklar (yaşama hakkı, masumiyet karinesi, suç ve cezaların geçmişe yürümezliği, din ve vicdan hürriyeti) haricindeki kişi hakları ve siyasi haklar da sınırlandırılabilir veya durdurulabilirdi.

   Yargı Denetimi Yasağı

   1982 Anayasası'nın 148. maddesinin mülga fıkrası uyarınca, olağanüstü hallerde ve sıkıyönetim hallerinde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamazdı. Bu kural sebebiyle OHAL KHK'lerine karşı doğrudan anayasa yargısı yolu kapalı tutulmuştur.

   Parlamento Denetimi

   KHK'ler Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girer ve aynı gün TBMM'nin onayına sunulmak zorundaydı. TBMM'ye sunulmayan olağan dönem KHK'leri bu tarihte kendiliğinden yürürlükten kalkardı.

   TBMM, KHK'yi:

   • Aynen kabul edebilir,
   • Değiştirerek kabul edebilir (bu durumda KHK kanuna dönüşürdü),
   • Reddedebilirdi (ret kararı yayımlandığı tarihte KHK yürürlükten kalkardı).

   2017 Değişikliği ile Getirilen Rejim

   2017 Anayasa Değişikliği ile Türk idari ve siyasal yapısından KHK tamamen çıkarılmıştır. Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı'na verilmiş ve KHK'nin yerini Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) almıştır. Ancak KHK'den farklı olarak olağan CBK'ler için TBMM'den bir yetki kanunu alınmaz; bunun yerine Anayasa'da açıkça kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen alanlarda CBK çıkarılamayacağı esası getirilmiştir.