İdare (Kamu Yönetimi) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. İdare Hukukuna Hâkim Olan Temel İlkeler

   Türkiye Cumhuriyeti idaresi, Anayasa'nın 123. maddesi uyarınca kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir. Kamu hizmetlerinin yürütülmesinde iki temel yöntem benimsenmiştir: merkezden yönetim ve yerinden yönetim.

   İdarenin Bütünlüğünü Sağlayan Araçlar

   İdarenin tekliğini ve uyumunu korumak amacıyla iki temel hukuki denetim mekanizması öngörülmüştür:

   • Hiyerarşi: Aynı kamu tüzel kişiliği içerisindeki üst makamın ast makam üzerindeki emir, talimat verme, işlemleri denetleme, değiştirme veya iptal etme yetkisidir. Hiyerarşik güç kanunda ayrıca açıkça belirtilmese dahi teşkilat yapısından kendiliğinden doğar.
   • İdari Vesayet: Merkezî idarenin veya kanunla yetkilendirilen mercilerin, yerinden yönetim kuruluşlarının (belediye, köy, meslek kuruluşları vb.) eylem ve işlemleri üzerinde sahip olduğu istisnai ve sınırlı denetim yetkisidir. İdari vesayet ancak kanunun açıkça izin verdiği hâllerde ve kanunda gösterilen sınırlar çerçevesinde kullanılabilir; vesayet makamı astın yerine geçip yeni işlem tesis edemez.

   Merkezî İdarenin Yapısı

   Merkezî yönetim, kamu hizmetlerinin tek bir merkezden, tek elden planlanıp yürütülmesini esas alır. Başkent teşkilatı ve taşra teşkilatı olmak üzere iki ana bölümden oluşur.

   Başkent Teşkilatı

   • Cumhurbaşkanı: Yürütme yetkisi ve görevinin başıdır. İdarenin en üst amiridir.
   • Bakanlıklar: Millî kamu hizmetlerinin belirli alanlarda yürütülmesinden sorumlu birimlerdir.
   • Merkeze Yardımcı Kuruluşlar: Danıştay (istişari görüş ve idari yargı), Sayıştay (mali denetim) ve Millî Güvenlik Kurulu (güvenlik siyaseti istişaresi).

   Taşra Teşkilatı ve Yetki Genişliği

   Taşra teşkilatı; il genel idaresi, ilçe idaresi ve bucaklar (fiilen kaldırılmış olsa da mevzuatta yer alan) şeklinde örgütlenmiştir. Taşra yönetiminde en temel anayasal ilke yetki genişliğidir.

   • Yetki Genişliği: Merkez adına karar alma ve harcama yapma yetkisinin yalnızca il genel idaresinin başı olan valiye devredilmesidir. Vali, merkeze danışmadan devlet tüzel kişiliği adına işlem yapabilir; gelir ve gideri doğrudan merkez bütçesine aittir.
   • İl Yönetimi: Vali (devletin ve Cumhurbaşkanının temsilcisi), İl İdare Şube Başkanları ve İl İdare Kurulundan oluşur.
   • İlçe Yönetimi: Kaymakam (Cumhurbaşkanının idari yürütme vasıtası), İlçe İdare Şube Başkanları ve İlçe İdare Kurulundan oluşur. Kaymakamın yetki genişliği yoktur.

   Yerinden Yönetimin Esasları ve Türleri

   Yerinden yönetim; idarenin belirli görev ve yetkilerinin, merkezî idare dışındaki ayrı kamu tüzel kişiliklerine sahip kuruluşlarca yürütülmesidir. Bu kuruluşların kendi bütçeleri, mal varlıkları ve karar organları bulunur.

   1. Mahalli İdareler (Yerel Yerinden Yönetimler)

   Coğrafi esasa göre kurulan ve karar organları seçmenler tarafından belirlenen kamu tüzel kişileridir:

   • İl Özel İdaresi: Organları Vali (yürütme organı), İl Genel Meclisi (asli karar organı) ve İl Encümenidir. Büyükşehir belediyesi bulunan illerde il özel idareleri kaldırılmıştır.
   • Belediye: Organları Belediye Başkanı (yürütme organı), Belediye Meclisi (asli karar organı) ve Belediye Encümenidir. Nüfusu 5.000 ve üzeri yerleşim yerlerinde veya il/ilçe merkezlerinde kurulur.
   • Büyükşehir Belediyesi: Toplam nüfusu 750.000'den fazla olan ve sınırları il mülki sınırıyla örtüşen kanunla kurulan yönetimlerdir.
   • Köy: Organları Muhtar (yürütme organı), İhtiyar Meclisi ve Köy Derneğidir (köydeki tüm seçmenler).

   2. Hizmet Yerinden Yönetim Kuruluşları

   Uzmanlık gerektiren teknik, ticari, kültürel veya sosyal kamu hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla kurulan özerk tüzel kişilerdir. Üniversiteler, TRT, Karayolları Genel Müdürlüğü, SGK gibi idari ve iktisadi kamu kurumları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (barolar, ticaret odaları vb.) bu kapsamdadır.

   Kamu Personeli ve Hukuka Uygunluk Denetimi

   Kamu hizmetleri; memurlar, sözleşmeli personel ve işçiler eliyle yürütülür. Devlet Memurları Kanunu'na göre memurluk mesleği sınıflandırma, kariyer ve liyakat temel ilkelerine dayanır.

   İdarenin Yargısal Denetimi

   Anayasa'nın 125. maddesi uyarınca "İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır." İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı kural olarak tazminle yükümlüdür.

   • İptal Davası: İdari işlemlerin hukuka aykırılığı nedeniyle geçmişe etkili olarak yürürlükten kaldırılması amacıyla açılır.
   • Tam Yargı Davası: İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanların uğradıkları maddi ve manevi zararların tazmini için açtığı davadır.
   • İdari Yargı Mercileri: İlk derece mahkemeleri (İdare ve Vergi Mahkemeleri), istinaf mercii (Bölge İdare Mahkemeleri) ve temyiz mercii (Danıştay) olmak üzere yapılandırılmıştır.
   • Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman): İdarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde inceleyen, TBMM Başkanlığına bağlı denetim organıdır.