Cumhurbaşkanı'nın Görev Ve Yetkileri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 1982 Anayasası'nda yapılan 2017 Anayasa değişikliği ile Türkiye'de hükümet sistemi değişmiş, yürütme yetkisi ve görevi doğrudan ve tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir. Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık makamları kaldırılarak yürütme organı monist (tekçi) bir yapıya kavuşturulmuştur.

   Anayasa'nın 104. maddesine göre Cumhurbaşkanı, Devletin başıdır. Bu sıfatla Türkiye Cumhuriyeti'ni ve Türk milletinin birliğini temsil eder; Anayasa'nın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin eder.

   • Yürütme yetkisinin tekliği: Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır ve yerine getirilir.
   • Cezai sorumluluk: Görev suçlarında Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesi, beşte üçünün kararıyla soruşturma açılabilir ve üçte ikisinin oyuyla Yüce Divan'a sevk edilebilir.

   Cumhurbaşkanı, Devletin başı olma sıfatıyla yasama organı olan TBMM ile ilişkili birtakım anayasal görev ve yetkilere sahiptir:

   • Açılış konuşması yapma: Gerekli gördüğü takdirde, yasama yılının ilk günü TBMM'de açılış konuşmasını yapar.
   • Ülkenin iç ve dış siyaseti hakkında mesaj verme: TBMM'ye ülkenin durumu ve siyaseti hakkında mesajlar iletebilir.
   • Kanunları yayımlama ve veto etme: TBMM tarafından kabul edilen kanunları 15 gün içinde Resmî Gazete'de yayımlar. Bütçe kanunları hariç, uygun bulmadığı kanunları bir daha görüşülmek üzere aynı süre içinde TBMM'ye geri gönderir (geciktirici veto).
   • Anayasa Mahkemesine iptal davası açma: Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün tamamının veya belirli hükümlerinin Anayasa'ya şekil veya esas bakımından aykırı oldukları gerekçesiyle doğrudan iptal davası açabilir.
   • TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar verme: Anayasa'da belirtilen herhangi bir şarta ya da gerekçeye bağlı olmaksızın dilediği zaman TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar verebilir. Bu durumda Cumhurbaşkanlığı seçimi de yenilenir.
   • Anayasa değişikliklerini halkoyuna sunma: Gerekli gördüğü takdirde, Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları halkoyuna (referanduma) sunar.

   Yürütmenin başı ve tek yetkilisi olarak Cumhurbaşkanı, doğrudan yürütme fonksiyonuna ilişkin geniş yetkilere sahiptir:

   • Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanları atama: Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atar ve görevlerine son verir.
   • Üst kademe kamu yöneticilerini atama: Üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevlerine son verir ve bunların atanmalarına ilişkin usul ve esasları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler.
   • Yabancı devletlere temsilci gönderme ve kabul etme: Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlere diplomatik temsilci gönderir, Türkiye'ye gönderilen yabancı temsilcileri kabul eder.
   • Milletlerarası antlaşmaları onaylama: Milletlerarası antlaşmaları onaylar ve Resmî Gazete'de yayımlar (TBMM'nin uygun bulma kanunu çıkardığı hallerde onay makamı Cumhurbaşkanıdır).
   • Milli güvenlik ve TSK: Milli güvenlik politikalarını belirler ve gerekli tedbirleri alır. TBMM adına Türk Silahlı Kuvvetleri'nin Başkomutanlığını temsil eder; TSK'nin kullanılmasına (TBMM tatildeyken ani saldırı hali gibi durumlarda) karar verir. Genelkurmay Başkanını atar.
   • Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) çıkarma: Yürütme yetkisine ilişkin konularda CBK çıkarabilir. Anayasa'da münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda veya kanunda açıkça düzenlenen hallerde CBK çıkarılamaz.
   • Olağanüstü Hal (OHAL) ilanı: Anayasa'da belirtilen tabii afet, tehlikeli salgın hastalık, ağır ekonomik bunalım, kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması gibi hallerde yurdun tamamında veya bir bölgesinde süresi altı ayı geçmemek üzere OHAL ilan edebilir.
   • Bireysel af yetkisi: Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletir veya kaldırır (Genel ve özel af çıkarma yetkisi ise TBMM'ye aittir).

   Cumhurbaşkanı, yüksek yargı organlarına üye ve başkan seçimi konusunda anayasal yetkilere sahiptir. Bu yetkiler kuvvetler ayrılığı dengesi gözetilerek Anayasa'da sınırlı olarak sayılmıştır:

   • Anayasa Mahkemesi (AYM): Toplam 15 üyesi bulunan Anayasa Mahkemesinin 12 üyesini doğrudan veya belirli kurullarca gösterilen adaylar arasından seçer (kalan 3 üyeyi TBMM seçer).
   • Danıştay: Danıştay üyelerinin dörtte birini (1/4) doğrudan seçer (kalan dörtte üçünü Hâkimler ve Savcılar Kurulu seçer).
   • Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Vekili: Yargıtay Büyük Genel Kurulunun kendi üyeleri arasından gizli oyla belirlediği beşer aday arasından dört yıl için seçer.
   • Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK): 13 üyeden oluşan HSK'nin Adalet Bakanı ve Adalet Bakanlığı İlgili Müsteşarı (Bakan Yardımcısı) dışındaki üyelerinden 4 üyesini seçer (kalan 7 üyeyi TBMM seçer).

   Sınavlarda ve uygulamada sıkça karıştırılan hususlara dikkat edilmelidir:

   • Yargıtay Üyeleri: Cumhurbaşkanı Yargıtay'a üye seçemez. Yargıtay üyelerinin tamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) seçer. Cumhurbaşkanı yalnızca Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Vekilini seçer.
   • Sayıştay Üyeleri: Sayıştay başkan ve üyelerini TBMM seçer; Cumhurbaşkanının bu seçimde yetkisi yoktur.
   • Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanı: Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından seçer; Cumhurbaşkanı atayamaz.
   • Af Yetkisinin Niteliği: Cumhurbaşkanının cezaları hafifletme veya kaldırma yetkisi yalnızca 'sürekli hastalık, sakatlık ve kocama' hallerine özgü bireysel niteliktedir. Genel veya özel af niteliğindeki düzenlemeleri yalnızca TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla kanun olarak kabul edebilir.
   • CBK Sınırları: Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar olağan dönem CBK'leri ile düzenlenemez. Kanun ile CBK aynı konuda farklı hükümler içerirse kanun hükümleri uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz hale gelir.