Ücretsiz Kullanmaya Başla

Anayasa Kavramına İlişkin Ayrımlar Konu Anlatımı

KPSS · KPSS · Vatandaşlık · Anayasa Hukukuna Giriş, Temel Kavramlar Ve Türk Anayasa Tarihi

KPSS Vatandaşlık dersi Anayasa Kavramına İlişkin Ayrımlar konu anlatımı.

Konu anlatımı notları

  1. Maddi ve Şekli Anlamda Anayasa

    Anayasa kavramı, hukuki açıdan incelenirken içeriğine ve yapılış usulüne göre iki temel yaklaşımla ele alınır:

    • Maddi Anlamda Anayasa: Kuralların yer aldığı metne veya biçimine bakılmaksızın, doğrudan devletin temel organlarının (yasama, yürütme, yargı) kuruluşunu, işleyişini, bu organlar arasındaki ilişkileri ve bireylerin temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen bütün kuralları ifade eder. Bu tanımda belirleyici olan ölçüt, kuralın içeriğidir.
    • Şekli Anlamda Anayasa: Normlar hiyerarşisinde kanunlardan daha üstün bir konumda bulunan, kanunlara göre daha zor ve nitelikli usullerle yapılan veya değiştirilebilen yazılı kurallar bütünüdür. Bu tanımda kuralların içeriğine değil, normun taşıdığı hukuki biçimsel güce ve kabul edilme şekline bakılır.

    Yazılı ve Yazısız Anayasalar

    Kuralların derleniş ve bağlayıcılık kazanma biçimine dayanan bu ayrım şu şekildedir:

    • Yazılı Anayasa: Yetkili bir organ (kurucu iktidar) tarafından oluşturulmuş, genellikle tek bir metinde (kodifiye edilmiş) toplanmış ve resmi olarak yürürlüğe konulmuş anayasalardır. Günümüz devletlerinin büyük çoğunluğu yazılı anayasa modelini benimsemiştir.
    • Yazısız (Teamüli) Anayasa: Tek bir yazılı belgede toplanmamış, uzun süredir kesintisiz uygulanan ve toplumda bağlayıcılığına inanılan gelenek, görenek ve teamüllerden oluşan anayasa türüdür. Bu tür anayasaların tipik ve en bilinen örneği İngiltere Anayasası'dır. İngiltere'de Magna Carta veya Haklar Bildirisi gibi yazılı tarihi belgeler bulunsa da bunlar tek bir anayasa metni halinde derlenmemiştir.

    Değiştirilme Usullerine Göre Anayasalar

    Bir anayasanın değiştirilme usulünün olağan kanunlarla aynı olup olmaması, bu ayrımın temel ölçütüdür:

    • Yumuşak Anayasa: Olağan kanunlarla aynı usullerle ve aynı çoğunluklarla değiştirilebilen anayasalardır. Bu anayasalarda değiştirilmesi yasaklanan madde veya ağırlaştırılmış kabul yeter sayısı bulunmaz. Türk anayasa tarihinde 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, yumuşak nitelikteki tek anayasamızdır.
    • Sert (Katı) Anayasa: Değiştirilmesi olağan kanunlara göre daha nitelikli usullere bağlanan anayasalardır. Bir anayasanın katı sayılabilmesi için şu özelliklerden en az birini taşıması gerekir:
      • Değiştirilme teklifi veya kabulü için nitelikli çoğunluk (örneğin 3/5 veya 2/3) aranması,
      • Değiştirilemeyecek maddelere (değişmezlik kuralı) yer verilmesi,
      • Zorunlu veya ihtiyari halkoylaması (referandum) usulünün öngörülmesi,
      • Teklif ve kabul arasında belirli bir bekleme veya onay sürecinin bulunması.

    Kapsam ve Ayrıntı Düzeyine Göre Anayasalar

    Anayasa maddelerinin ayrıntı düzeyine ve düzenleme yoğunluğuna göre yapılan sınıflandırmadır:

    • Çerçeve Anayasa: Yalnızca devletin temel yapısını, organlarını ve genel ilkelerini ana hatlarıyla belirleyen, ayrıntıları kanun koyucunun takdirine bırakan, kısa ve öz metinlerdir. Türk anayasa tarihinde 23 madde ve bir ek maddeden oluşan 1921 Anayasası çerçeve anayasa niteliğindedir.
    • Kazuistik (Düzenleyici) Anayasa: Olayları, kurumları ve süreçleri en ince ayrıntısına kadar düzenleyen, istisnalara kapsamlı şekilde yer veren, hacimli ve uzun anayasalardır. Bu yaklaşım, gelecekte ortaya çıkabilecek olası yetki aşımlarını ve belirsizlikleri önleme amacı taşır. Türk anayasa tarihinde 1982 Anayasası (ve kısmen 1961 Anayasası) kazuistik anayasanın en belirgin örnekleridir.

    Türk Anayasa Tarihinde Anayasa Türleri

    Türkiye'de yürürlüğe girmiş anayasaların anayasa türleri bakımından özellikleri özetle şu şekildedir:

    • 1876 Kanun-i Esasi: Yazılı ve katı bir anayasadır.
    • 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu: Yazılıdır; ancak Türk anayasa tarihinin tek yumuşak ve tek çerçeve anayasasıdır.
    • 1924 Anayasası: Yazılı, katı ve kazuistik eğilimli bir anayasadır (Devletin şeklinin cumhuriyet olduğuna dair ilk değişmez madde bu anayasada yer almıştır).
    • 1961 Anayasası: Yazılı, katı ve kazuistik bir anayasadır.
    • 1982 Anayasası: Yazılıdır; ilk üç maddesinin değiştirilemez olması ve ağırlaştırılmış kabul yeter sayıları nedeniyle katı (sert), son derece ayrıntılı kurallar içermesi nedeniyle de kazuistik nitelik taşır.