1971-1973 Anayasa Değişiklikleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 12 Mart Muhtırası ve Anayasal Dönüşüm

   1961 Anayasası, getirdiği geniş temel hak ve özgürlükler kataloğu ile katılımcı kurumlar nedeniyle uygulamada yürütmenin zayıf kaldığı eleştirilerine maruz kalmıştır. 12 Mart 1971 Muhtırası'nın ardından kurulan hükümetler döneminde, anayasal dengeler yürütme lehine değiştirilmek istenmiştir.

   Bu kapsamda 1971 yılında 1488 sayılı Kanun ve 1973 yılında 1699 sayılı Kanun ile 1961 Anayasası üzerinde çok kapsamlı değişiklikler gerçekleştirilmiştir. Bu değişikliklerin temel felsefesi;

   • Devlet otoritesini ve yürütme organını güçlendirmek,
   • Temel hak ve hürriyetlerin sınırlarını genişleten koruma kalkanını daraltmak,
   • Yargı denetiminin kapsamını belirli alanlarda sınırlandırmaktır.

   Hak ve Özgürlükler Rejimindeki Daralma

   1971-1973 değişiklikleri, birey-devlet ilişkisinde devlet güvenliğini ön plana çıkaran hükümler getirmiştir:

   • Genel Sınırlama Sebepleri: Anayasa'nın 11. maddesine yapılan eklemeyle; temel hak ve hürriyetlerin devlete, cumhuriyete, kamu düzenine ve milli güvenliğe yönelik tehlikeler gerekçe gösterilerek genel nedenlerle sınırlandırılabilmesine imkân tanınmıştır.
   • Sendikal Haklar: Memurların sendika kurma hakkı anayasa metninden çıkarılarak yasaklanmıştır.
   • Özerkliğin Zayıflatılması: TRT'nin özerkliği kaldırılmış ve kurum tarafsız bir kamu iktisadi teşebbüsü hüviyetine yaklaştırılmıştır. Üniversitelerin idari ve mali özerkliği sınırlandırılmış, gerekli görülen hallerde hükümetin denetimine tabi kılınmıştır.
   • Gözaltı Süreleri: Bireysel özgürlüklerin aleyhine olacak şekilde gözaltı süreleri uzatılmıştır.

   Yürütmenin Hukuki Araçlarının Artırılması

   Parlamenter sistem içerisinde yürütme erkinin hızlı karar alabilmesini sağlamak amacıyla anayasal sisteme yeni mekanizmalar dahil edilmiştir:

   • Kanun Hükmünde Kararname (KHK): Türk anayasa hukukunda ilk kez Bakanlar Kuruluna, TBMM'den alacağı bir Yetki Kanunu'na dayanarak belirli konularda Kanun Hükmünde Kararname çıkarma yetkisi tanınmıştır.
   • Sıkıyönetim Yetkileri: Sıkıyönetim ilan edilebilecek hallerin kapsamı genişletilmiş, sıkıyönetim komutanlıklarının yetkileri artırılmıştır.
   • Bakanlar Kurulunun Ağırlığı: Yürütme organının idari teşkilat üzerindeki vesayet yetkileri pekiştirilmiştir.

   Yargısal Güvencelerin ve Denetimin Sınırlandırılması

   1971 ve 1973 değişiklikleri yargı organlarının yapısında ve yetki sınırlarında köklü dönüşümlere yol açmıştır:

   • Anayasa Mahkemesinin Yetkisi: Anayasa Mahkemesinin anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından denetleyebileceği hüküm altına alınmış; esas yönünden denetim yapması açıkça yasaklanmıştır.
   • Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM): Askeri kişileri ilgilendiren idari işlem ve eylemlerin yargısal denetimi Danıştay'ın yetkisinden alınarak yeni kurulan AYİM'e devredilmiştir (1972).
   • Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM): Devletin iç ve dış güvenliğine karşı işlenen suçlara bakmakla görevli, yapısında askeri üyelerin de yer aldığı Devlet Güvenlik Mahkemeleri anayasal bir kurum olarak sisteme girmiştir (1973).
   • Askeri Yargının Genişlemesi: Sivillerin askeri mahkemelerde yargılanabilmesinin kapsamı genişletilmiştir.