Deyimler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Söz Sanatları Nedir?

   Yazarlar ve şairler; duygu, düşünce ve hayallerini daha etkili anlatmak, anlatımı zenginleştirmek ve okuyucunun zihninde canlı imgeler oluşturmak amacıyla söz sanatlarından yararlanırlar.

   Benzetme (Teşbih)

   Aralarında ilgi bulunan iki kavram, varlık ya da durumdan zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir.

   Tam bir benzetmede dört temel öge bulunur:

   • Benzeyen: Nitelikçe zayıf olan öge.
   • Kendisine Benzetilen: Nitelikçe güçlü ve üstün olan öge.
   • Benzetme Yönü: İki kavram arasındaki ortak özellik.
   • Benzetme Edatı: Benzetme ilgisini kuran sözcük (gibi, kadar, sanki, andıran vb.).

   Örnek Cümle: "Küçük çocuk, bir ceylan gibi çevik adımlarla tepeye koştu."

   Çözümleme: Bu cümlede çocuk benzeyen, ceylan kendisine benzetilen, çeviklik benzetme yönü ve "gibi" sözcüğü ise benzetme edatıdır.

   İnsan Özelliklerini Aktarma Sanatları

   1. Kişileştirme (Teşhis)

   İnsana özgü duygu, davranış ve eylemlerin insan dışındaki canlı veya cansız varlıklara aktarılması sanatıdır.

   Örnek Cümle: "Yorgun sonbahar rüzgârı, sararmış yaprakların kulağına hüzünlü bir ninni fısıldıyordu."

   Çözümleme: Fısıldamak, ninni söylemek ve yorgun olmak insan özellikleridir. Bu özellikler rüzgâra aktarılarak kişileştirme yapılmıştır.

   2. Konuşturma (İntak)

   İnsan dışındaki varlıkların insanlar gibi konuşturulması sanatıdır. Konuşturmanın olduğu her yerde aynı zamanda kişileştirme de vardır; ancak her kişileştirmede konuşturma bulunmaz.

   Örnek Metin: "Kaldırım kenarındaki papatya başını kaldırıp yoldan geçenlere seslendi: 'Lütfen beni ezmeyin, ben de baharın müjdecisiyim!'"

   Çözümleme: Papatyanın doğrudan insan gibi söz söylemesi, konuşturma sanatının örneğidir.

   Anlatımı Güçlendiren Diğer Sanatlar

   1. Karşıtlık (Tezat)

   Birbirine zıt, çelişkili kavram veya durumların anlatımı etkili kılmak amacıyla aynı bağlamda bir arada kullanılmasıdır. Sadece zıt anlamlı kelimeleri sıralamak değil, karşıt durumların çelişkisinden bir anlam derinliği yakalamak esastır.

   Örnek Dize: "Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz."

   Çözümleme: Ağlamak ve gülüşmek karşıt eylemleridir. İki durum arasındaki duygu tezat sanatı sayesinde derinleştirilmiştir.

   2. Abartma (Mübalağa)

   Bir durumun, duygunun veya olayın etkisini artırmak amacıyla olduğundan çok daha büyük ya da çok daha küçük gösterilmesidir.

   Örnek Cümle: "Girdiği sınavın sonucunu beklerken heyecandan kalbi yerinden fırlayacak gibi çarpıyordu."

   Çözümleme: Heyecanın şiddetini vurgulamak için kalp atışının gücü olağan sınırların çok ötesinde anlatılmış ve abartma yapılmıştır.

   Söz Sanatlarını Belirleme ve Çözümleme Yöntemi

   Bir metni veya şiiri incelerken söz sanatlarını doğru belirlemek için şu basamaklar izlenir:

   1. Doğrudan Anlamı Yoklayın: Metindeki ifadelerin gerçek anlamda mı yoksa mecazlı bir anlatımla mı kullanıldığını belirleyin.
   2. İlişki Türünü Saptayın: İki kavram arasında benzerlik mi kurulmuş, insan özellikleri doğaya mı yansıtılmış, kavramlar çatışma hâlinde mi yoksa bir durum aşırı biçimde mi büyütülmüş?
   3. İpucu Sözcüklere Dikkat Edin: Gibi, kadar gibi edatlar benzetmeye; tırnak içinde verilen sözler veya konuşma çizgileri ise konuşturmaya işaret edebilir.

   Uygulama Örneği:

   "Koca çınar, asırlardır gövdesinde biriktirdiği sessizlikle kasabayı izliyor; akşam olunca karanlık, aydınlığın üstüne sessiz bir örtü gibi seriliyordu."

   Çözümleme Notları:

   • Çınarın kasabayı izlemesi: Kişileştirme
   • Karanlığın örtü gibi serilmesi: Benzetme
   • Karanlık ile aydınlık kavramlarının bir arada yer alması: Karşıtlık