Atasözleri ve Özdeyişler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Metinlerde Düşünceyi Geliştirme Yolları

   Bilgilendirici metin yazarken yazarın temel amacı, okuyucuya bir konuyu açıklamak, bilgi vermek veya bir düşünceyi savunmaktır. Yazar, iletmek istediği düşünceyi daha anlaşılır, inandırıcı ve etkili kılmak için birtakım anlatım tekniklerine başvurur. Bu tekniklere düşünceyi geliştirme yolları denir.

   Günlük yaşamımızda arkadaşlarımızla, ailemizle veya çevremizle iletişim kurarken de düşüncelerimizi bu yollardan yararlanarak dile getiririz. Örneğin bir kuralın önemini açıklarken örnek verir, iki durumu birbiriyle kıyaslar veya uzman görüşlerine başvururuz.

   Başlıca Düşünceyi Geliştirme Yolları:

   • Tanımlama: Bir kavramın ya da varlığın ne olduğunu eksiksiz belirtmektir.
   • Karşılaştırma: Birden fazla kavram, varlık veya durum arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koymaktır.
   • Örneklendirme: Soyut bir düşünceyi somutlaştırmak için örnek durumlar sunmaktır.
   • Tanık Gösterme: Görüşü kanıtlamak amacıyla alanında uzman bir kişinin sözünü doğrudan ya da dolaylı aktarmaktır.
   • Sayısal Verilerden Yararlanma: Düşünceyi doğrulamak için araştırma sonuçları, istatistikler ve sayılardan faydalanmaktır.
   • Benzetme: Aralarında ortak nitelik bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana yaklaştırmaktır.

   1. Tanımlama

   Bir kavramın ya da varlığın belirgin niteliklerini ortaya koyarak “Bu nedir?” veya “Bu kimdir?” sorusuna verilen yanıttır. Çoğunlukla “-dır / -dir” ekiyle biter veya “denir” fiiliyle kurulur.

   Örnek: “Nezaket; bireylerin bir arada barış içinde yaşamasını sağlayan, karşılıklı saygı ve inceliğe dayalı davranışlar bütünüdür.”
   Bu cümlede “Nezaket nedir?” sorusunun doğrudan karşılığı verildiği için tanımlama yapılmıştır.

   2. Karşılaştırma

   En az iki varlık, kavram veya olayın ortak ya da farklı yönlerinin kıyaslanmasıdır. Cümlelerde sıklıkla daha, en, ise, kadar, göre gibi sözcüklerden yararlanılır.

   Örnek: “Yüz yüze iletişimde beden dili ve ses tonu çok etkilidir; dijital mesajlaşmalarda ise nezaketi korumak kelime seçimine daha çok bağlıdır.”
   Bu metinde yüz yüze iletişim ile dijital iletişim, nezaketin ifade edilme biçimi yönünden kıyaslanarak karşılaştırma yoluna gidilmiştir.

   3. Örneklendirme

   İleri sürülen soyut düşüncenin zihinde canlandırılması, anlaşılır kılınması ve inandırıcılığının artırılması için metne somut kişi, olay veya nesnelerin dâhil edilmesidir.

   Örnek: “Toplu taşıma araçlarında uyulması gereken pek çok yazısız kural vardır. Yaşlılara yer vermek, sesli müzik dinlememek ve iniş-binişlerde kapı önlerini kapatmamak bunlardan bazılarıdır.”
   Yazar, genel kural düşüncesini somut davranış örnekleriyle görünür kılmıştır.

   4. Tanık Gösterme

   Yazarın savunduğu fikri güçlendirmek amacıyla okuyucunun tanıdığı, alanında yetkin ve güvenilir bir kişinin görüşüne yer vermesidir. Yalnızca bir uzmanın adını anmak yeterli değildir; o kişinin konuyla ilgili sözü de metne alınmalıdır.

   Örnek: “Toplumsal yaşamda tatlı dil, tüm kilitleri açan sihirli bir anahtardır. Nitekim büyük halk ozanımız Yunus Emre de ‘Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı’ diyerek doğru sözün gücünü vurgulamıştır.”
   Bu metinde yazar, sözün gücü düşüncesini desteklemek için Yunus Emre’nin sözünü doğrudan aktararak tanık göstermiştir.

   5. Sayısal Verilerden Yararlanma

   Düşünceyi inandırıcı kılmak için resmî istatistikler, anket sonuçları, yüzdeler veya grafik verileri gibi nesnel ölçümlerin metne aktarılmasıdır. Metinde geçen her sayı sayısal veri sayılmaz; kullanılan sayıların araştırma, ölçüm veya istatistiksel bir kanıt niteliği taşıması gerekir.

   Örnek: “Yapılan son araştırmalar, iş hayatındaki anlaşmazlıkların %65’inin etkili dinleme yapılmamasından kaynaklandığını gösteriyor. Günlük konuşmalarda insanların yalnızca %25’i karşısındakini kesintisiz dinleyebiliyor.”
   Bu parçada araştırma ve yüzdelik oranlar kullanılarak sayısal verilerden yararlanılmıştır.

   6. Benzetme

   Aralarında anlam ilgisi bulunan iki kavram ya da durumdan zayıf olanın güçlü olana benzetilerek anlatılmasıdır. Genellikle gibi, tıpkı, andırır gibi sözcükler kullanılır.

   Örnek: “Görgü kurallarından yoksun bir toplum, pusulası bozulmuş ve fırtınaya tutulmuş bir gemi gibidir; nereye savrulacağı kestirilemez.”
   Burada kuralsız toplum, yönünü kaybeden bir gemiye benzetilerek anlatım güçlendirilmiştir.

   Bilgilendirici Metinde Çözümleme Nasıl Yapılır?

   Bir bilgilendirici metni okurken düşünceyi geliştirme yollarını belirlemek için şu çözümleme adımlarını izleyebilirsiniz:

   1. Metnin ana düşüncesini bulun: Yazar okuyucuya hangi temel fikri aktarmak istiyor?
   2. Cümlelerin işlevini sorgulayın: Bir kavramın tanımı yapılmış mı? “Bu nedir?” sorusunun yanıtı var mı?
   3. Karşılaştırma ipuçlarına bakın: İki ayrı durum “daha, en, oysa, göre” sözcükleriyle kıyaslanmış mı?
   4. Örnek ile tanık göstermeyi ayırt edin: Metinde yalnızca bir kişinin adı mı geçiyor, yoksa o kişinin fikri/sözü doğrudan paylaşılmış mı? Yalnızca ad geçiyorsa örneklendirme, sözü de aktarılmışsa tanık göstermedir.
   5. Sayıların niteliğini inceleyin: Sayılar bir ölçüm, deney ya da araştırma sonucu olarak mı verilmiş?

   Bu adımları uygulayarak okuduğunuz her metnin anlatım dokusunu kolaylıkla çözebilir, kendi yazılarınızda da düşüncelerinizi bu yöntemlerle zenginleştirebilirsiniz.