Metindeki söz sanatlarını belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Söz Sanatları Nedir?

   Yazarlar ve şairler, duygu ve düşüncelerini daha etkileyici kılmak, okuyucunun hayal gücünü harekete geçirmek için söz sanatlarından yararlanırlar. 5. sınıfta en sık karşılaştığımız iki temel sanat benzetme ve kişileştirmedir.

   1. Benzetme (Teşbih)

   Anlatımı güçlendirmek amacıyla aralarında ilgi bulunan iki kavramdan zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir. Çoğunlukla gibi, kadar gibi benzetme edatları kullanılır.

   • Örnek: Çocuk, bir ceylan gibi kırlarda neşeyle koşuyordu.
   • İnceleme: Çocuk hız ve çeviklik yönünden ceylana benzetilmiştir.

   2. Kişileştirme (Teşhis)

   İnsana ait duygu, düşünce veya davranışların insan dışındaki canlı ya da cansız varlıklara aktarılmasıdır.

   • Örnek: Rüzgâr, dertli bir şarkı mırıldanarak pencereme vurdu.
   • İnceleme: Şarkı mırıldanmak ve dertli olmak insana özgü bir durumken rüzgâra aktarılmıştır.

   Konuşturma, Karşıtlık ve Abartma

   Şiir ve öykülerde karşılaştığımız diğer yaygın söz sanatları metnin duygusal etkisini artırır.

   1. Konuşturma (İntak)

   İnsan dışındaki varlıkların konuşturulması sanatıdır. Konuşturmanın olduğu her yerde mutlaka kişileştirme de bulunur.

   • Örnek: Küçük fidan yanındaki ulu çınara seslendi: Bana biraz gölge verir misin?

   2. Karşıtlık (Tezat)

   Birbirine zıt duygu, düşünce veya durumların bir arada sunularak anlamın kuvvetlendirilmesidir.

   • Örnek: Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz.
   • İnceleme: Ağlamak ve gülmek karşıt durumları anlatıma canlılık kazandırmıştır.

   3. Abartma (Mübalağa)

   Bir durumun, nesnenin ya da duygunun olduğundan çok daha büyük ya da küçük gösterilmesidir.

   • Örnek: Sevincinden etekleri zil çalıyor, göklere uçuyordu.

   Metindeki Söz Sanatlarını Adım Adım Belirleme

   Bir metni veya şiiri incelerken söz sanatlarını doğru tespit etmek için aşağıdaki çözümleme basamakları takip edilir:

   1. İnsan Özelliği Arama: Metinde doğadaki bir varlık (ağaç, rüzgâr, bulut) üzülüyor, seviniyor veya yürüyor mu? Yanıt evet ise kişileştirme vardır.
   2. Konuşma Çizgisi ve İfade Arama: İnsan dışı bir varlığın ağzından çıkan doğrudan bir söz var mı? Yanıt evet ise konuşturma vardır.
   3. Benzerlik Bağlantısı Arama: Gibi, kadar, tıpkı sözcükleriyle iki varlık arasında özellik aktarımı yapılmış mı? Yanıt evet ise benzetme vardır.
   4. Zıtlıkları Eşleştirme: Gece-gündüz, acı-tatlı, ağlamak-gülmek gibi zıt kavramlar bir arada mı? Yanıt evet ise karşıtlık vardır.

   Çözümleme Örneği

   Dize: Boynu bükük menekşe, güneşe küsmüş gibi bakıyordu.

   • Tespit edilen durum: Menekşenin boynunun bükük olması ve küsmesi insana ait özelliklerdir.
   • Ulaşılan sonuç: Bu dizede kişileştirme ve benzetme sanatları birlikte kullanılmıştır.