Sözcükte Anlam Genel İçerikler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Bilinmeyen Sözcüklerin İzini Sürmek

   Bir metni okurken daha önce hiç karşılaşmadığımız ya da anlamını tam olarak bilmediğimiz sözcüklerle karşılaşabiliriz. Böyle durumlarda hemen okumayı bırakmak yerine, bir araştırmacı gibi davranarak sözcüğün etrafındaki ipuçlarını inceleyebiliriz.

   Bir sözcüğün içinde yer aldığı cümlenin ve paragrafın bütününe bağlam adı verilir. Sözcükler tek başlarına bir anlam taşısalar da cümle içinde diğer sözcüklerle iş birliği yaparak yeni ve zengin anlamlar kazanır. Metinde geçen olaylar, yapılan açıklamalar veya gözlemler, bize bilmediğimiz sözcüğün anlamı hakkında çok güçlü ipuçları sunar.

   Gözlem Verilerinden Yararlanma

   Özellikle bilimsel bir deneyi, gözlemi ya da aşamalı bir etkinliği anlatan metinlerde sözcük anlamını tahmin etmek için şu adımları izleriz:

   • Önceki ve Sonraki Cümleleri İnceleme: Bilinmeyen sözcüğün hemen öncesinde ve sonrasında anlatılan durum, olay ya da eylemler dikkatle okunur.
   • Deney Koşullarına Dikkat Etme: Deneyde kullanılan araç gereçler, ortam koşulları (sıcaklık, ışık, süre) ve kaydedilen veriler sözcüğün işlevini ele verir.
   • Yerine Başka Sözcük Koyma: Tahmin ettiğimiz anlamı cümlenin içine yerleştirir ve cümlenin anlam bütünlüğünün korunup korunmadığını kontrol ederiz.

   Metin Üzerinde Tahmin Çalışması

   Aşağıdaki deney metnini birlikte inceleyelim:

   "Selin ve Kerem, bitkilerin ışığa yönelimini incelemek için bir gözlem düzeneği kurdu. Biri ışık alan pencere kenarına, diğeri ise karanlık bir dolaba konulmak üzere büyüklükleri, toprak miktarları ve saksı türleri tamamen özdeş iki fasulye fidesi seçtiler."

   Bu metinde geçen özdeş sözcüğünün anlamını bilmiyor olabiliriz. Ancak metindeki şu verilere bakarız:

   • İki fide karşılaştırılmaktadır.
   • Fidelerin büyüklükleri, toprak miktarları ve saksı türleri tamamen aynı tutulmuştur.

   Buradaki "büyüklükleri, toprak miktarları ve saksı türleri tamamen aynı" ifadesi bize sözcüğün anlamını fısıldar. Buradan hareketle özdeş sözcüğünün "birbiriyle tamamen aynı nitelikleri taşıyan, farksız, eş" anlamına geldiğini kolaylıkla çıkarabiliriz.

   Tahminleri Güvenceye Alma

   Bağlamdan yola çıkarak yaptığımız akıl yürütme tamamlandıktan sonra son adım, tahminimizin doğruluğunu sınamaktır.

   Bunun için TDK Güncel Türkçe Sözlük'e başvururuz. Sözlükten sözcüğün tanımını bulur, metindeki tahminimizle karşılaştırırız. Bu uygulama, hem kelime hazinemizi güvenle genişletir hem de metinleri daha derinlemesine anlama becerisi kazandırır.