Osmanlı Devleti’ndeki Önemli İsyanların Neden ve Sonuçları Yeni Nesile Geçiş Test Çöz

Sorular

1. 1650 yılında sadrazamın danışma kurulunda yer aldığınızı hayal ediniz. İstanbul isyanlarını kalıcı olarak bitirmek ve bütçe açığını kapatarak liyakati sağlamak için dönemin şartlarına uygun hangi reform paketini önerirdiniz?

   • A) Yeniçeri Ocağı'nı tamamen kapatıp yerine Avrupa tarzı modern bir piyade ordusu kurmak
   • B) Tüm eyalet yönetimlerini askeri valilere devrederek taşrada sıkıyönetim ilan etmek
   • C) Saray masraflarını kısıp rüşveti engelleyerek akçe ayarını düzeltmek ve askere hak ettiği değerde maaş vermek
   • D) İstanbul esnafına yüksek vergiler koyarak toplanan parayı doğrudan yeniçeri ağalarına dağıtmak
   • E) Anadolu'daki tüm Celâli liderlerini affedip onları İstanbul'da saray muhafızı olarak istihdam etmek

2. Celâli isyanları nedeniyle Anadolu'da tımar sisteminin çökmesi üzerine Osmanlı Devleti, acil nakit ihtiyacını karşılamak amacıyla iltizam ve mukataa sistemini yaygınlaştırmıştır. Bu ani sistem değişikliğinin, uzun vadede Osmanlı taşra yapısında yol açtığı en belirgin siyasi sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

   • A) Köylünün toprağını satarak ticaretle uğraşmasının önünün açılması
   • B) Merkezdeki yeniçeri sayısının azaltılarak bütçe dengesinin kurulması
   • C) Eyaletlerdeki tımarlı sipahi sayısının eskisinden daha güçlü hale gelmesi
   • D) Batı Avrupa tarzı meclislerin kurularak halkın yönetime dahil edilmesi
   • E) Taşrada zenginleşen mültezimlerin zamanla "âyân" denilen yerel güç odaklarına dönüşmesi

3. Osmanlı tarihi dersinde öğrenciler İstanbul isyanlarının nedenleri üzerine tartışırken şu iki tezi ileri sürmüştür: I. Tez: İsyanlar, saray içindeki bazı siyasi odakların askeri kendi çıkarları için kışkırtmasının bir sonucudur. II. Tez: İsyanlar, enflasyon karşısında maaşları eriyen askerlerin ekonomik sıkıntılarının bir patlamasıdır. Bu iki tezin sentezlendiği en bütüncül açıklama aşağıdakilerden hangisidir?

   • A) Ekonomik kaygılar taşımayan askerlerin sadece saray entrikalarıyla yönlendirilmiş olması
   • B) Saray kadınlarının askeri maaşları kendi kişisel hazinelerine aktarmak istemesi
   • C) Devşirme sisteminin kaldırılmasının askerler arasında büyük bir panik yaratması
   • D) Askerlerin yaşadığı ekonomik darboğazın, onları siyasi kliklerin manipülasyonuna açık hale getirmesi
   • E) Padişahların yeniçerilerin taleplerini tamamen görmezden gelerek orduyu dağıtmaya çalışması

4. Bir grup çalışmasında öğrenciler, 17. yüzyıl Celâli isyanlarını önlemek için alternatif çözümler tartışmaktadır. Bir grup öğrenci isyancıların askeri güçle tamamen yok edilmesini savunurken, diğer grup köylünün ağır vergi yükünün azaltılmasını önermektedir. Tarihsel gerçekler ışığında, hangi grubun önerisi isyanları kökten çözmeye daha uygundur?

   • A) Birinci grup, çünkü askeri otorite tesis edilmeden ekonomik reform yapılamaz.
   • B) İkinci grup, çünkü isyanların temelinde halkın yaşadığı geçim sıkıntısı ve ekonomik adaletsizlikler yatmaktadır.
   • C) Birinci grup, çünkü vergi indirimleri devlet hazinesini tamamen iflas ettirir.
   • D) İkinci grup, çünkü köylüye verilen imtiyazlar onların bağımsız devlet kurmalarını kolaylaştırır.
   • E) İki grup da haksızdır, çünkü 17. yüzyılda bu isyanları önleyecek hiçbir alternatif bulunmamaktadır.

5. Celâli isyanlarının Anadolu'da yarattığı güvensizlik ortamı nedeniyle halkın topraklarını bırakarak surlarla çevrili büyük şehirlere veya dağlara kaçmasına "Büyük Kaçgun" denmiştir. Bu kitlesel göç dalgasının Osmanlı Devleti'nde doğrudan yol açtığı en kritik yapısal sorun aşağıdakilerden hangisidir?

   • A) İstanbul'daki yeniçerilerin askeri gücünün tamamen tasfiye edilmesi
   • B) Devşirme sistemine olan ihtiyacın ülke genelinde kendiliğinden son bulması
   • C) Tarımsal üretimin durması, kıtlık yaşanması ve vergi gelirlerinin çökmesi
   • D) Eyaletlerde feodal bağımsız prensliklerin resmen tanınmak zorunda kalınması
   • E) İlmiye sınıfının eğitim ve adalet işlerinde Avrupa modelini benimsemesi

6. Celâli isyanlarını bastırmak için sert ve cezalandırıcı askeri tedbirler uygulayan Kuyucu Murat Paşa, asayişi geçici olarak sağlasa da isyanların kökenindeki sosyo-ekonomik sorunları çözememiştir. Bu durum göz önüne alındığında, devletin uyguladığı baskı politikaları hakkında yapılacak en isabetli değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

   • A) Sorunların temel nedenlerini ortadan kaldırmadığı için kalıcı huzur sağlayamamıştır.
   • B) Tarımsal üretimi teşvik ederek hazinenin nakit ihtiyacını kökten çözmüştür.
   • C) Taşrada modern belediyecilik ve mülki idare reformlarına öncülük etmiştir.
   • D) Tımar sistemini dönemin modern savaş teknolojisine uygun hale getirmiştir.
   • E) Avrupalı devletlerin Osmanlı'nın iç işlerine müdahale etmesini tamamen engellemiştir.

7. Sadrazamın, ordunun maaşlarını ödeyebilmek amacıyla gümüş miktarı düşürülmüş "züyuf akçe" bastırması üzerine yeniçeriler saray önünde büyük bir protesto başlatmıştır. Bu tarihi gelişme, devletin yaşadığı ekonomik darboğazın doğrudan hangi alanda güvenlik krizine dönüştüğünü kanıtlar?

   • A) Eyalet askerlerinin toprak üzerindeki denetim gücünde
   • B) Merkez askeri teşkilatının disiplin ve sadakat yapısında
   • C) Taşra asayişini sağlayan tımarlı sipahilerin sayısal artışında
   • D) Şeyhülislamın divan kararları üzerindeki hukuki denetiminde
   • E) Gayrimüslim tebaanın ticaret yollarındaki can güvenliğinde

8. İstanbul isyanlarında yeniçeriler doğrudan padişahı ya da üst düzey saray görevlilerini hedef alırken, Celâli isyanlarında halk ve yerel güçler taşradaki yöneticilere başkaldırmıştır. Bu iki isyan dalgasının hedef aldığı mercilerin farklı olması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

   • A) İstanbul'daki isyanların sadece dini liderler tarafından organize edilmesiyle
   • B) Taşradaki isyancıların monarşi yerine cumhuriyet benzeri bir yönetim istemesiyle
   • C) Celâli isyanlarının Osmanlı hanedanını tamamen değiştirmeyi amaçlamasıyla
   • D) Reayadan toplanan vergilerin doğrudan başkentteki esnafa aktarılmasıyla
   • E) Sorunların doğrudan sorumlusu olarak görülen yetki odaklarının farklılaşmasıyla

9. 17. yüzyıl başında Tokat'ta yaşayan çiftçi Mehmet Efendi, tarlasını kuraklık nedeniyle ekemediği halde kendisinden ağır vergiler talep edildiğini ve bu yüzden toprağını terk etmek zorunda kaldığını belirtmektedir. Mehmet Efendi'nin yaşadığı bu sosyo-ekonomik trajedi, Osmanlı Devleti'nde hangi sürecin doğrudan bir sonucudur?

   • A) Devşirme sistemine Müslüman çocukların da kabul edilmeye başlanmasının
   • B) Saray mutfağı harcamalarının sıkı denetim altına alınmasının
   • C) Tımar sisteminin bozulmasıyla birlikte Celâli isyanlarının tetiklenmesinin
   • D) Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması için gizli planlar yapılmasının
   • E) Coğrafi Keşifler sonucunda Akdeniz limanlarının önem kazanmasının

10. 10. sınıf öğrencisi Elif, Osmanlı Devleti'ndeki isyanları "merkez" ve "taşra" olarak gruplandırmaktadır. Bu sınıflandırma doğrultusunda yeniçerilerin cülus bahşişi istemesini İstanbul isyanlarına, tımar sisteminin bozulmasını ise Celâli isyanlarına yerleştirmiştir. Elif'in yaptığı bu gruplandırmanın temel dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

    • A) İsyanların çıktığı coğrafi bölge ve devlet teşkilatındaki kurumsal yapı
    • B) İsyanı bastıran padişahların benimsediği yönetim anlayışları
    • C) İsyanlara destek veren komşu devletlerin askeri stratejileri
    • D) İsyanların kronolojik olarak hangi yüzyılda gerçekleştiği
    • E) İsyancı grupların çatışmalarda kullandığı modern silahların teknolojisi

Doğru cevaplar ve adım adım çözümler testi tamamladıktan sonra gösterilir.