Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Atatürk Dönemi Dış Politikasının Temel Esasları

   Milli Mücadele'nin askerî safhasının ardından kurulan Türkiye Cumhuriyeti, dış ilişkilerinde rasyonel, gerçekçi ve barışçı bir hat izlemiştir. Atatürk'ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesi ekseninde şekillenen dış politikanın temel hedefleri; tam bağımsızlığın korunması, milli sınırlar içinde kalınması, uluslararası hukuk ve antlaşmalara saygı gösterilmesi ve devletlerin eşitliği ilkesine dayalı diplomatik ilişkiler yürütülmesidir.

   1923-1930 Döneminde Lozan'dan Kalan Sorunlar

   Bu dönemin öncelikli gündemini Lozan Barış Antlaşması sonrasında çözüme kavuşturulamayan veya uygulanmasında pürüz çıkan meseleler oluşturmuştur:

   • Yabancı Okullar Sorunu: Türkiye, Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca yabancı okulların Türk kanunlarına ve müfredatına uymasını şart koşmuştur. Fransa ve Papalık konuyu uluslararası düzeye taşımak istese de Türkiye bunu bir iç mesele sayarak taviz vermemiştir.
   • Irak Sınırı ve Musul Meselesi: İngiltere ile yürütülen ikili görüşmeler sonuçsuz kalınca sorun Milletler Cemiyeti'ne intikal etmiştir. Şeyh Sait İsyanı'nın yarattığı iç istikrarsızlığın da etkisiyle 1926 Ankara Antlaşması imzalanmış; Musul Irak'a bırakılmış, petrol gelirlerinin %10'u 25 yıl süreyle Türkiye'ye tahsis edilmiştir.
   • Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi: Lozan'da kararlaştırılan mübadelede "etabli" (yerleşik) tanımı nedeniyle yaşanan kriz, 1930 Ahali Sözleşmesi ile aşılmış ve Türk-Yunan ilişkilerinde dostluk dönemi başlamıştır.
   • Dış Borçlar Meselesi: Osmanlı borçlarının tasfiyesi için alacaklı ülkelerle yürütülen müzakereler 1928'de karara bağlanmış; 1929 Dünya Ekonomik Buhranı sonrası 1933'te yapılan Paris Sözleşmesi ile borçlar yeni ödeme planına oturtulmuştur.

   Uluslararası Güvenlik Arayışları ve Bölgesel Paktlar

   1930'lu yıllarda İtalya'da faşizmin yayılmacı emelleri, Almanya'da Nasyonal Sosyalist rejimin silahlanma politikaları ve Uzak Doğu'da Japonya'nın saldırgan tutumu dünya barışını açıkça tehdit etmeye başlamıştır. Bu gelişmeler, Türkiye'yi uluslararası teşkilatlara katılmaya ve sınır güvenliğini çok taraflı paktlarla güvenceye almaya yöneltmiştir.

   Milletler Cemiyeti'ne Giriş (1932)

   Türkiye, kuruluşunda büyük güçlerin güdümünde olduğu gerekçesiyle mesafeli yaklaştığı Milletler Cemiyeti'ne, uluslararası hukuka ve barışa olan bağlılığını göstermek adına İspanya ve Yunanistan'ın daveti üzerine üye olmuştur. Türkiye, bu örgüte özel bir başvuru yapmadan doğrudan davet yoluyla katılan tek devlettir.

   Balkan Antantı (9 Şubat 1934)

   İtalya ve Almanya'nın Balkanlar ve Akdeniz üzerindeki hedeflerine karşı; Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Atina'da imzalanmıştır. Bu paktla taraflar sınırlarını karşılıklı güvence altına alarak batı sınırlarının güvenliğini pekiştirmiştir. Ancak revizyonist bir politika izleyen Bulgaristan ve İtalya etkisindeki Arnavutluk pakta katılmamıştır.

   Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937)

   İtalya'nın Habeşistan'ı işgal etmesi Orta Doğu'daki dengeleri sarsmıştır. Bunun üzerine Türkiye, İran, Irak ve Afganistan Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda bir araya gelerek birbirlerinin sınırlarına saygı gösterme, iç işlerine karışmama ve ortak sınırlarda saldırgan eylemlere izin vermeme taahhüdünde bulunmuştur. Böylece Türkiye doğu sınırlarını da güvenceye almıştır.

   Lozan Rejiminin Revizyonu ve Misakımilli Sınırları

   Atatürk dönemi Türk dış politikasının en büyük diplomatik başarıları; değişen jeopolitik konjonktürü doğru analiz ederek Boğazlar üzerindeki kısıtlamaları kaldırmak ve Hatay'ı barışçıl yöntemlerle anavatana bağlamak olmuştur.

   Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936)

   Lozan Boğazlar Sözleşmesi, Boğazlar bölgesini silahsızlandırılmış ve yönetimini uluslararası bir komisyona bırakmıştı. İtalya ve Almanya'nın silahlanması karşısında Türkiye, Milletler Cemiyeti nezdinde girişimde bulunarak güvenliğinin tehdit altında olduğunu bildirmiştir:

   • Uluslararası Boğazlar Komisyonu lağvedilerek tüm yetkiler Türkiye Cumhuriyeti'ne devredilmiştir.
   • Türkiye'ye Boğazlar çevresinde asker bulundurma ve tahkimat yapma hakkı tanınmıştır.
   • Ticaret gemilerinin geçiş serbestisi korunurken, savaş gemilerinin geçişi Karadeniz'e kıyıdaş olan ve olmayan ülkeler ayrımına göre kesin kurallara bağlanmıştır.
   • Savaş tehlikesi veya savaş anında Boğazları kapatma yetkisi Türkiye'ye bırakılmıştır.

   Hatay'ın Anavatana Katılması (1938-1939)

   1936'da Fransa'nın Suriye üzerindeki manda yönetimini sonlandıracağını açıklaması, İskenderun ve Antakya bölgesinin geleceğini gündeme getirmiştir. Atatürk konuyu milli bir dava olarak sahiplenmiş ve kararlı bir tutum izlemiştir:

   • 1937'de Milletler Cemiyeti kararıyla Hatay'ın iç işlerinde bağımsız, dış işlerinde Suriye'ye bağlı özerk bir statüye kavuşması kabul edilmiştir.
   • 2 Eylül 1938'de Bağımsız Hatay Devleti kurulmuş ve meclis çalışmalarına başlamıştır.
   • Avrupa'da İkinci Dünya Savaşı tehlikesinin belirginleşmesi üzerine Fransa, Türkiye ile iyi ilişkiler kurmayı tercih etmiş; Hatay Meclisi'nin 23 Haziran 1939'da aldığı oy birliği kararla Hatay Türkiye'ye katılmıştır.