Edebi Akımlar Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Edebî Akım Nedir?

   Edebî akımlar; belli bir tarihsel dönemde, ortak estetik, felsefi ve toplumsal ilkeler etrafında bir araya gelen yazarların ve şairlerin benimsedikleri sanat anlayışlarıdır. Bir edebî akım, yalnızca bir üslup tercihi değil, aynı zamanda insanın evreni, toplumu ve kendi varlığını algılama biçimidir.

   Akımların Doğuşunu Belirleyen Etkenler

   • Felsefi ve Düşünsel Dönüşümler: Rasyonalizm, pozitivizm, diyalektik materyalizm veya varoluşçuluk gibi felsefi akımlar, edebiyatçıların hakikate yaklaşımını doğrudan şekillendirmiştir.
   • Tarihsel ve Toplumsal Krizler: Savaşlar, devrimler (örneğin 1789 Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi) ve ekonomik buhranlar, sanatta yeni ifade biçimlerinin doğmasına yol açmıştır.
   • Tepki ve Aşma Diyalektiği: Her yeni akım, genellikle kendinden önceki akımın sınırlarına, ilkelerine ya da aşırılıklarına bir tepki olarak doğar ve zamanla kendi kurallarını inşa eder.

   Klasisizm: Akıl, Sağduyu ve Kuralcılık

   17. yüzyılda Fransa'da ortaya çıkan klasisizm, Antik Yunan ve Latin edebiyatını örnek alır. Descartes felsefesinin rasyonalist yaklaşımını temel alan akım, evrensel insan tabiatını ve ahlaki değerleri konu edinir.

   • Temel İlkeler: Akıl ve sağduyu (raison), duygu ve hayal gücünden üstündür. Tiyatroda 'üç birlik kuralı' (zaman, mekân, olay birliği) katı şekilde uygulanır.
   • Dil ve Üslup: Ağırbaşlı, seçkin, sokak dilinden ve kusurlardan arındırılmış bir anlatım esastır. Kahramanlar soylu tabakadan seçilir.
   • Önemli Temsilciler: Corneille, Racine, Molière, La Fontaine, Boileau; Türk edebiyatında Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa.

   Romantizm: Duygu, Coşku ve Özgürlük

   18. yüzyılın sonunda klasisizmin katı kuralcılığına tepki olarak doğan romantizm, 1789 İhtilali'nin getirdiği özgürlük atmosferinde filizlenmiştir. Victor Hugo'nun Cromwell önsözü akımın bildirisi kabul edilir.

   • Temel İlkeler: Akıl yerine duygu ve hayal gücü öne çıkarılır. Klasisizmin getirdiği üç birlik kuralı yıkılmış; zıtlıklar (ak-kara, iyi-kötü, melek-şeytan) temel kurgu aracı olmuştur.
   • Konu ve Kahramanlar: Hristiyanlık mucizeleri, millî efsaneler, tarih ve yerli halk yaşamı işlenir; sanatçı kendi kişiliğini ve duygularını gizlemez.
   • Önemli Temsilciler: J.J. Rousseau, Goethe, Schiller, Victor Hugo, Lamartine, Puşkin; Türk edebiyatında Namık Kemal, Abdülhak Hâmit Tarhan ve Ahmet Mithat Efendi.

   Realizm: Gerçekçilik ve Nesnellik

   19. yüzyılın ikinci yarısında, romantizmin aşırı duygusallığına ve hayalperestliğine tepki olarak doğmuştur. Pozitivist felsefenin ve deneysel bilimlerin gelişmesi bu akımın zeminini oluşturur.

   • Temel İlkeler: Hayatın ve insanın olduğu gibi yansıtılması hedeflenir. Gözlem, belge ve anket yöntemine başvurulur; mekân-insan etkileşimi ayrıntılı betimlemelerle verilir.
   • Anlatıcı Tutumu: Yazar kendi duygu, fikir ve önyargılarını esere katmaz; tarafsız bir gözlemci gibi davranır.
   • Önemli Temsilciler: Stendhal, Balzac, Flaubert, Dostoyevski, Tolstoy, Çehov, Hemingway; Türk edebiyatında Recaizade Mahmut Ekrem (romanlarıyla), Samipaşazade Sezai, Halit Ziya Uşaklıgil.

   Natüralizm: Doğa Bilimleri ve Determinizm

   Realizmin ileri bir aşaması olan natüralizm, determinizm ilkesini ve genetik kalıtım yasalarını edebiyata uygular. Émile Zola akımın öncüsüdür.

   • Temel İlkeler: Yazar bir deneyci, roman ise laboratuvardır. İnsanın davranışları soyaçekim ve yetiştiği toplumsal çevre tarafından zorunlu olarak belirlenir.
   • Dil ve Konu: Toplumun dışlanan kesimleri, çirkinlikler, hastalıklar ve suç olguları sansürsüzce sergilenir. Sokak dili edebiyata girer.
   • Önemli Temsilciler: Émile Zola, Guy de Maupassant, Alphonse Daudet; Türk edebiyatında Beşir Fuad, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Nabizade Nâzım.

   Parnasizm: Şiirde Gerçekçilik ve Biçim Mükemmelliği

   Romantik şiirin coşkulu lirizmine karşı doğan parnasizm, şiirde realizm olarak adlandırılır. Sanat sanat içindir prensibi katı biçimde savunulur.

   • Temel İlkeler: Ölçü, uyak ve ritim kusursuz olmalıdır. Duygu yerine dış dünyanın nesnel tasviri, plastik sanatlar ve tarihsel sahneler konu edilir.
   • Önemli Temsilciler: Théophile Gautier, Leconte de Lisle, José-Maria de Heredia; Türk edebiyatında Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Yahya Kemal Beyatlı.

   Sembolizm: Kapalılık, Sezgi ve Müzikalite

   19. yüzyıl sonlarında parnasizme ve pozitivist determinizme bir başkaldırı olarak doğmuştur. Dış dünyanın görünen yüzeyinden ziyade, insanın bilinçaltındaki sezgileri ve ruh hâllerini simgeler aracılığıyla yansıtmayı amaçlar.

   • Temel İlkeler: Şiirde anlam kapalılığı savunulur; şiir açıklanmak için değil, hissedilmek ve duyumsanmak içindir. Verlaine'in belirttiği gibi 'Her şeyden önce musiki' ilkesi esastır.
   • İmge ve Telkin: Sözcükler nesnel karşılıklarıyla değil, çağrıştırdıkları renk, ses ve ruhsal durumlarla (sinestezi) kullanılır.
   • Önemli Temsilciler: Baudelaire, Verlaine, Rimbaud, Mallarmé, Valéry; Türk edebiyatında Cenap Şahabettin, Ahmet Hâşim, Ahmet Hamdi Tanpınar, Cahit Sıtkı Tarancı.

   Yirminci Yüzyıl Avangart ve Felsefi Akımları

   • Sürrealizm (Gerçeküstücülük): Freud'un psikanaliz kuramına dayanır. Aklın denetiminden uzak, bilinçaltı, rüya ve otomatik yazı teknikleriyle sanatsal yaratım hedeflenir (André Breton, Louis Aragon; Türk edebiyatında Garip ve İkinci Yeni şairleri).
   • Fütürizm (Gelecekçilik): Marinetti ve Mayakovski öncülüğünde sanayileşmeyi, hızı, makineleri ve dinamizmi kutsayan, geleneksel dilbilgisini reddeden akımdır (Türk edebiyatında Nâzım Hikmet).
   • Egzistansiyalizm (Varoluşçuluk): İnsanın önce var olduğunu, ardından kendi seçimleriyle özünü inşa ettiğini savunan felsefi tutumun edebiyata yansımasıdır. Bunalım, yabancılaşma ve saçma (absürt) izlekleri işlenir (Jean-Paul Sartre, Albert Camus; Türk edebiyatında Yusuf Atılgan, Bilge Karasu).

   Akımların Karşılaştırmalı Eksen Analizi

   Edebî akımları kavrarken onları birbirini bütünleyen veya reddeden bir diyalektik akış içinde okumak gerekir:

   • Akıl - Duygu İkiliği: Klasisizmin akılcı ve kuralcı yaklaşımına karşı, Romantizm duyguyu ve coşkunluğu yüceltmiştir.
   • Öznellik - Nesnellik İkiliği: Romantizmin aşırı sübjektif tutumuna karşı, Realizm ve Natüralizm gözlem ve bilimsel nesnelliği edebiyatın temeli kılmıştır.
   • Biçim - Anlam İkiliği: Parnasizmin dış dünyayı kusursuz bir heykel gibi betimleyen biçimciliğine karşılık, Sembolizm anlamı kapalı tutarak müziği ve içsel çağrışımı merkeze almıştır.

   Türk Edebiyatında Akımların Seyri

   Tanzimat'tan itibaren Batı edebiyatı akımları eş zamanlı veya gecikmeli olarak Türk edebiyatını etkilemiştir. Batı'da yüzyıllara yayılan bu süreç, Türk edebiyatında Tanzimat ve Servet-i Fünûn dönemlerinde çok daha kısa aralıklarla ve bazen bir arada (örneğin Şinasi'de klasisizm-romantizm, Cenap Şahabettin'de parnasizm-sembolizm) tecrübe edilmiştir.