Uluslararası İlişkilerde Denge Stratejisi (1774-1914) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Osmanlı Denge Politikasının Doğuşu

   Osmanlı Devleti, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Karadeniz'deki mutlak hâkimiyetini kaybetmiş ve Rusya tehdidi karşısında askerî yetersizliğini açıkça görmüştür. Bu tarihten itibaren tek başına topraklarını korumakta zorlanan Osmanlı diplomasisi, büyük Avrupa devletleri arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanarak varlığını sürdürmeyi amaçlayan denge stratejisini temel dış politika ilkesi hâline getirmiştir.

   Denge Stratejisi Nedir?

   Denge stratejisi, bir devletin kendi gücünü aşan bir askerî veya siyasi tehdit karşısında, rakibine karşı diğer güçlü devletlerle dönemsel ittifaklar kurması ya da hasım güçler arasındaki rekabeti lehte kullanmasıdır. Osmanlı Devleti bu politikayı ilk kez 1798'de Fransa'nın Mısır'ı işgali sırasında İngiltere ve Rusya'yı yanına çekerek fiilen ve başarıyla uygulamıştır.

   Mısır İsyanı ve Hünkar İskelesi Antlaşması

   19. yüzyılın ilk yarısında Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'nın isyanı, Osmanlı Devleti'nin merkezî otoritesini sarsan en kritik iç ve dış meselelerden biri olmuştur. Kütahya'ya kadar ilerleyen Mısır ordusuna karşı Batılı devletlerden beklediği askerî desteği zamanında alamayan II. Mahmud, Rusya ile 1833 yılında Hünkar İskelesi Antlaşması'nı imzalamıştır.

   Uluslararası Dengelerin Değişimi

   Bu antlaşma ile Rus donanmasına Boğazlardan geçiş hakkı verilmesi, özellikle İngiltere ve Fransa'nın Akdeniz çıkarlarını tehdit etmiştir. İngiltere, Rusya'nın Osmanlı üzerindeki artan nüfuzunu dengelemek için müdahale etmiş ve mesele uluslararası bir boyut kazanmıştır. Sonuç olarak:

   • 1840 Londra Antlaşması ile Mısır meselesi uluslararası bir statüye kavuşturulmuştur.
   • 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar, tüm yabancı savaş gemilerine kapatılarak uluslararası bir statü altına alınmış; Rusya'nın tek taraflı üstünlüğü kırılmıştır.

   Avrupalı Müttefiklerle Birlikte Rusya'ya Karşı

   Rusya'nın Osmanlı Devleti'ni hasta adam olarak nitelendirip topraklarını paylaşma isteği ve Kutsal Yerler Sorunu'nu bahane ederek başlattığı Kırım Harbi, denge politikasının zirve noktasını teşkil eder. Rusya'nın Balkanlar ve Akdeniz'e inmesini stratejik bir tehdit gören İngiltere ve Fransa, Osmanlı Devleti'nin yanında savaşa fiilen katılmıştır.

   1856 Paris Antlaşması'nın Getirdikleri

   Savaşın müttefikler lehine sonuçlanmasının ardından imzalanan Paris Antlaşması'nda önemli kararlar alınmıştır:

   • Osmanlı Devleti bir Avrupa devleti sayılmış ve Avrupa kamu hukukundan yararlanma hakkı tanınmıştır.
   • Osmanlı toprak bütünlüğü büyük Avrupa devletlerinin ortak garantisi altına alınmıştır.
   • Karadeniz tarafsız hâle getirilmiş; hem Osmanlı'nın hem Rusya'nın burada donanma bulundurması ve tersane kurması yasaklanmıştır.

   Karadeniz'in tarafsızlığı maddesi, savaşı kazanan tarafta yer almasına rağmen Osmanlı Devleti'nin de egemenlik haklarının kısıtlandığını göstermektedir.

   1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi ve Kırılma Noktası

   Fransa'nın 1871 Sedan Muharebesi ile zayıflaması ve Almanya ile İtalya'nın siyasi birliklerini tamamlaması, Avrupa genelindeki güçler dengesini kökten değiştirmiştir. Bu ortamda Rusya, Karadeniz'in tarafsızlığı maddesini tek taraflı feshederek Balkanlar'daki Panslavizm faaliyetlerini yoğunlaştırmıştır. 1877-1878 Harbi (93 Harbi) sonunda imzalanan Ayastefanos Antlaşması Rusya'ya aşırı bir üstünlük verince, Avrupalı devletlerin baskısıyla Berlin Kongresi (1878) toplanmıştır.

   Berlin Antlaşması ile Değişen Dengeler

   Berlin Kongresi ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olmuş; Bulgaristan üçe bölünmüştür. Bu süreçte İngiltere, Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma politikasını terk etmiş ve Kıbrıs'ın idaresini üs olarak devralmıştır. İngiltere ve Fransa'nın desteğini yitirdiğini gören II. Abdülhamid yönetimi, denge politikasında yeni bir aktör olarak siyasi birliğini yeni tamamlayan Almanya'ya yönelmeye başlamıştır.

   İki Kutuplu Dünyada Osmanlı Yalnızlığı

   19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında sömürge rekabeti ve silahlanma yarışı, Avrupa'yı Üçlü İttifak (Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya) ve Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) olmak üzere iki ana bloğa ayırmıştır. 1907 Reval Görüşmeleri ile İngiltere ve Rusya, Osmanlı coğrafyasındaki nüfuz alanları üzerinde uzlaşmaya varmıştır.

   Denge Alanının Daralması

   Büyük güçlerin Osmanlı Devleti'ni paylaşma konusunda zımni bir fikir birliğine varması, klasik denge stratejisinin hareket alanını neredeyse tamamen tüketmiştir. Trablusgarp (1911) ve Balkan Savaşları (1912-1913) sırasında hiçbir müttefik bulamayan Osmanlı idaresi, bu diplomatik yalnızlığı kırmak ve dağılmayı önlemek amacıyla I. Dünya Savaşı sürecinde Almanya merkezli İttifak Devletleri yanında yer almak durumunda kalmıştır.