Türklerin İslamiyet’i Kabulü ve İlk Türk İslam Devletleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Türk-İslam İlişkilerinin Tarihsel Gelişimi

   Türklerin İslam dünyası ile ilk temasları Hz. Ömer Dönemi'nde Sasani Devleti'nin yıkılmasıyla (Nihavend Savaşı, 642) sınır komşusu olunması sonucu başlamıştır. Emeviler Dönemi'nde uygulanan mevali politikası ve fetih odaklı askeri çatışmalar (Türgişler ve Hazarlar ile yapılan mücadeleler), iki taraf arasındaki ilişkilerin uzun süre gergin kalmasına yol açmıştır.

   751 Talas Savaşı ve Etkileri

   Abbasilerin iktidara gelmesiyle mevali politikasının terk edilmesi, Türklerle daha ılımlı ilişkilerin kurulmasını sağlamıştır. Çin ile Abbasi Devleti arasında Orta Asya hakimiyeti için yapılan Talas Savaşı'nda (751) Karluk Türkleri, Abbasilerin yanında yer alarak savaşın seyrini değiştirmiştir.

   • Siyasi Sonuç: Orta Asya'nın Çinlileşmesi engellenmiş, bölgede İslam hakimiyeti güçlenmiştir.
   • Dini Sonuç: Karluk, Yağma ve Çiğil boyları başta olmak üzere Türk boyları kitleler halinde İslamiyet'i benimsemeye başlamıştır.
   • Kültürel Sonuç: Kağıt üretimi ilk kez Çin dışında (Semerkant) yaygınlaşmış ve medeniyetler arası etkileşim hız kazanmıştır.

   Orta Asya ve Yakın Doğu'da Kurulan İlk Devletler

   İslamiyet'in kabulüyle birlikte Türk siyasal hayatında yeni bir dönem başlamış, İslam kurumları ile geleneksel Türk devlet teşkilatı sentezlenmiştir.

   Karahanlılar (840-1212)

   Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir. Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet resmi din kabul edilmiştir. Halkının ve yöneticilerinin tamamen Türk olması nedeniyle ordu, saray ve resmi yazışmalarda Türkçe kullanılmaya devam etmiştir.

   Gazneliler (963-1187)

   Alp Tigin tarafından kurulan ve en parlak dönemini Gazneli Mahmut zamanında yaşayan devlettir. Çok uluslu bir imparatorluk yapısına sahiptir. Gazneli Mahmut, Hindistan'a düzenlediği 17 sefer ile İslamiyet'in bu coğrafyada yayılmasını sağlamış ve halifeyi Şii Büveyhoğullarına karşı koruyarak Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdar olmuştur.

   Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

   Dandanakan Savaşı (1040) ile bağımsızlığını ilan eden Selçuklular, Tuğrul Bey döneminde İslam dünyasının koruyucusu konumuna gelmiştir. 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu'nun kapıları Türklere açılmış ve İslam kültürü batıya taşınmıştır.

   Eski Türk Anlayışının İslami Kurumlarla Sentezi

   Türklerin İslamlaşma sürecinde kut inancı, Allah'ın takdiri ve nasibi olarak varlığını sürdürmüş; ülke hanedanın ortak malıdır anlayışı (veraset sistemi) devam etmiştir.

   Hukuk ve Ordu Yapısı

   • Hukuk Sistemi: Örfi hukuk (töre temelli kurallar) hükümdarın yetkisiyle varlığını korurken; medeni hukuk, miras, aile ve vakıf alanlarında Şeri hukuk esas alınmıştır. Davalara kadılar bakmıştır.
   • Ordu Teşkilatı: Onlu sistem korunmuş; buna ek olarak saray muhafızları (Gulam sistemi) ve toprağa dayalı ordu yapılanması (İkta sistemi) uygulanmıştır.

   İlk Edebi Eserler

   Karahanlılar döneminde Türk-İslam sentezinin ilk temel metinleri ortaya konmuştur:

   1. Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib): İlk Türk-İslam siyasetnamesi olup ideal devlet yönetimini öğütler.
   2. Divânu Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmud): Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılan ilk Türkçe sözlüktür.
   3. Atabetü'l-Hakayık (Edib Ahmed Yükneki): Ahlak ve din esaslarını işleyen didaktik bir eserdir.
   4. Divân-ı Hikmet (Hoca Ahmed Yesevi): Tasavvufi düşüncenin temellerini atan şiirler derlemesidir.